„Halo, halo!”, czyli 100 lat historii Polskiego Radia – wykład dr Anny Katarzyny Dulskiej

Mikołaj Morzycki-Markowski

Szanowni państwo, jesteśmy zaszczyceni, że postanowiliście spędzić ten wieczór w naszym muzeum. Gdy Alfons van Worden wyruszał przez góry Sierra Morena nie wiedział jeszcze, że każda droga rozgałęziać się może w różne historie, w nieskończoną ilość opowieści. Pani doktor Anna Katarzyna Dulska odbywa dziś podróż w przeciwnym kierunku. Z Nawarry, leżącej na pograniczu Hiszpanii i Francji, przybywa do Polski, aby nie tylko odnaleźć rękopis, ile otworzyć przed nami kolejną szkatułkę z historią. Można więc sobie wyobrazić, że opuszczając Hiszpanię, powiedziała jak Alfons van Worden: „Żegnaj, słoneczna Hiszpanio!”. Tyle że u kresu jej podróży nie jest Venta Quemada i widziadła Sierra Morena, a nasza sala wykładowa, gdzie pani doktor zechce udzielić wykładu na temat „Halo, halo! Sto lat polskiej historii”. Pani doktor Dulska jest pracownikiem, pracuje na uniwersytecie, w Nawarze, zajmuje się szeroko rozumianą historią społeczną, przede wszystkim średniowiecza, ale nie tylko, stosunkami między ludnością chrześcijańską, islamską i żydowską. Więc jest... Ale dzisiaj zechce nam opowiedzieć właśnie o historii Polskiego Radia, ponieważ jest współautorką książki o historii Polskiego Radia. Halo, halo! Pani doktor, czy możemy prosić o...

Anna Katarzyna Dulska:

Halo, halo! Słychać dobrze. Dobry wieczór państwu. Bardzo dziękuję za to poetyckie wprowadzenie. Chciałam bardzo państwu podziękować za przybycie i za to, że zdecydowali się państwo spędzić ten wieczór z nami. Bardzo dziękuję Muzeum Historii Polski za zaproszenie i za tradycyjną polską gościnność. Jako slajd tytułowy wybrałam to zdjęcie z roku 38 w nawiązaniu do wystawy „Za czym ta kolejka stoi?”. To najbardziej radiowo-kolejkowe zdjęcie, jakie znalazłam. Jest też szare, więc ma nawiązuje do tekstu piosenki, chociaż rzeczywistość, która jest na tym zdjęciu ujęta, była bardzo kolorowa. Stroje były bardzo kolorowe i radioodbiorniki, które szkoły w Spale odbierały również otwierały okno na świat, który był niedostępny fizycznie. No i właśnie chciałam rozpocząć tą prelekcję od zdumienia. Zdumienia, które myślę podzielała ogromna część społeczeństwa, ale zostało wyrażone przez marszałka w następujący sposób.

Nagranie przemówienia Marszałka Józefa Piłsudskiego:

Stoję przed jakąś dziwaczną trąbą i myślę, że głos ma się oddzielić ode mnie i pójść gdzieś w świat beze mnie, jego właściciela. Zabawne pomysły mają ludzie. Doprawdy trudno się nie śmiać z tej dziwnej sytuacji, w której nagle głos pana Piłsudskiego się znajdzie. Wyobrażam sobie tę zabawną chwilę, gdy jakiś ananas korbą nakręci, śrubkę naciśnie, jakaś trąbą zamiast mnie gadać zacznie. Pusty śmiech mnie bierze, że ten biedny mój głos ode mnie oddzielony, przestał nagle być moją własnością. Nie należy już, nie wiem do kogo i nie wiem do czego, do trąby czy do jakiegoś akcyjnego towarzystwa. Najzabawniejsza jest jednak myśl, że kiedy mnie już nie będzie, głos pana Piłsudskiego sprzedawanym będzie za trzy grosze gdzieś na jarmarkach, prawie na funty, jak pierniki, prawie na łuty, jak jakie cukierki.

Anna Katarzyna Dulska:

No właśnie. Są dwie daty podane 5 września 1924 roku to jest data nagrania, a 11 listopada 1926 roku, czyli niemal 100 lat temu, to jest data fotografii. I nagranie to dobrze oddaje przełom, jaki dokonał się wraz z rozwojem radia, dlatego, że do tej pory przez całą historię ludzkości głos był związany z osobą, która go wydawała, z osobą mówiącego, a inne dźwięki ze źródłem, z którego pochodziły. Radio zmieniło tą relację i głos mógł teraz docierać do ludzi znajdujących się w odległych miejscach, a wydarzenia rozgrywające się w jednym miejscu mogły być doświadczane przez osoby znajdujące się daleko. Podobnie było z muzyką. Radio umożliwiło słuchanie koncertów z dala od sali koncertowej, a możliwość nagrywania dźwięków stało się dla głosu tym, czym tu pozwolę sobie na dosyć szerokie porównanie, ale tym, czym pismo było dla myśli ludzkiej pięćset lat wcześniej. I zmieniamy. Chwileczkę. Na radio można i wydaje mi się, że trzeba patrzeć wielowymiarowo, dlatego, że jest to medium przekazujące informacje i różnorakie treści ze wszystkich dziedzin życia i twórczości człowieka. Radio jest instytucją, która informuje, edukuje, integruje, ale również kontroluje. Jest również konkretnym urządzeniem, którego konstrukcja, cena i dostępność decydowały o tym, kto mógł go słuchać i jaki był zasięg emitowanych programów.

A wygląd radia, wygląd radioodbiornika odzwierciedlał estetykę danego okresu i wpływał na wystrój wnętrz. I wreszcie radio jest doświadczeniem kulturowym, rozwija wyobraźnię, poszerza horyzonty i pozwala uczestniczyć w wydarzeniach rozgrywających się w zupełnie innym miejscu. W przeciwieństwie na przykład do książki, która wymaga czasu i skupienia, radia można słuchać, robiąc coś innego, dlatego towarzyszy nam w domu, towarzyszy nam w pracy, na ulicy kiedyś przez megafony, dziś przez słuchawki. Każdemu pokoleniu radio kojarzy się inaczej. U mnie w domu grało zawsze. Ale o jego potędze przekonałam się dopiero podczas mojego doświadczenia migracyjnego, kiedy po dłuższym okresie nieobecności w Polsce błyskawicznie nadrabiałam zaległości polityczne i kulturalne. A od jakichś 15 lat, dzięki możliwości słuchania radia przez Internet, jestem na bieżąco z tym, co się dzieje w Polsce. Do tego stopnia, że czasami będąc w Pampelunie, tam gdzie mieszkam w Hiszpanii, ubieram się według prognozy pogody nadanej dla Warszawy. I w tym roku Polskie Radio obchodzi swoje stulecie. Nadawanie regularnego programu rozpoczęło się 18 kwietnia słowami, które mają państwo na slajdzie wypowiedzianymi przez Janinę Sztompkównę „Halo, halo, Polskie Radio Warszawa”. Stąd właśnie tytuł „Halo, halo” się powtarza, przewija przez całą historię Polskiego Radia. Tego samego roku, już po sanacyjnym zamachu majowym, 11 listopada, co widzieliśmy na zdjęciu, Marszałek Piłsudski bez rezerwy wystąpił wraz z córkami przed mikrofonem radiowym z okazji ósmej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości. W 35 roku pogrzebu pana Piłsudskiego, jak o sobie mówił w nagraniu, słuchało przez radio setki tysięcy ludzi.

Zacznijmy jednak od początku. W roku... Możemy powiedzieć, że radiofonia i niepodległość Polski to rówieśniczki. Jednak podobnie jak w innych dziedzinach w Polsce były w tym zakresie spore zaległości. Tutaj mają Państwo fragment refleksji Władysława Niemczyńskiego na temat rozwoju radiofonii w Polsce w roku 25. Pozwolę sobie przeczytać na głos fragment.

„W Ameryce ustawiono w mieszkaniach, biurach, fabrykach, bankach, hotelach, salach barowych, restauracjach, szpitalach miliony odbiorników. Ranek rozpoczyna się przepowiedniami pogody. Dalej szły wiadomości polityczne, giełdowe i targowe. W ciągu dnia następują wykłady, opowiadania, koncerty, wieczorem wiadomości sportowe, bajki dla dzieci, muzyka operowa, poważna i lekka do tańca, mowy wybitnych mężów rozsyła się przez radio. W niedzielę rozsyła się kazania i muzykę kościelną. A u nas, w województwie krakowskim jest tyle stacji odbiorczych, ile w każdej kamienicy Londynu czy Berlina".

Rzeczywiście u zarania polskiej niepodległości radiotechnika nie były sprawą priorytetową i w zasadzie były domeną wojskową. Przejęte między listopadem 1918 roku a styczniem 1919 stację radiotelegraficzne w Krakowie, Warszawie i Poznaniu rozpoczęły odpowiednio następujące zadania: nadawanie komunikatów dla prasy krajowej, obsługa stacji polowych, ministerstw, misji wojskowych, placówek dyplomatycznych oraz korespondencja z zagranicą. I właśnie w nocy z 18 na 19 listopada 1918 roku przez radiostację w warszawskiej Cytadeli, a więc tutaj, gdzie się dzisiaj spotykamy, Niepodległa zaistniała w eterze poprzez nadanie depeszy, tak zwanej depeszy iskrowej, której treść mają państwo tutaj. Myślę, że doskonale ją państwo też znacie.

Wojna o granice, krwawa wojna polsko-bolszewicka oraz trudności wewnętrzne skutecznie hamowały rozwój polskiej radiofonii. Jednak nie oznacza to, że z roli radia nie zdawano sobie sprawy. Prowadzony przez Wojsko Polskie nasłuch radiowy podczas wojny z bolszewikami oraz zastosowane nowe techniki rozszyfrowywania kodów odegrały ogromną rolę w przebiegu zarówno Bitwy Warszawskiej, jak i o wyniku całego konfliktu. Dokumenty polskiego wywiadu radiowego zostały z tego względu wpisane na światową listę UNESCO, listę programu UNESCO Pamięć Świata. Co więcej, i o tym będzie jeszcze mowa, w trakcie trwania wojny podjęto decyzję o nawiązaniu radiołączności ze Stanami Zjednoczonymi. Dopiero w 24 roku zostały uchwalone podstawy prawne do stworzenia stacji skierowanej do powszechnego odbioru. Potem sprawy potoczyły się już bardzo szybko, niczym sygnał radiowy. Pomimo trudności finansowych, szalejącej inflacji i problemów z importem sprzętu, krok za krokiem i fala za falą, dzięki zapałowi i wytrwałości wdrażano radiofonii w życie. W lutym 25 roku rozpoczęło się nadawanie próbnej emisji Polskiego Radia jako takie. Jako spółka akcyjna Polskie Radio narodziło się w sierpniu tego samego roku i otrzymało dwudziestoletnią koncesję w 31 roku.

Radiostacja w Raszynie, którą mają państwo tutaj na fotografii. Która była wtedy najwyższą tego typu konstrukcją na świecie, pozwoliła objąć zasięgiem cały kraj. Audycje Polskiego Radia początkowo trwały 6 godzin dziennie. Dopiero od lat 30. można było go słuchać przez cały dzień, od godziny szóstej rano do północy. Czas antenowy wypełniały wówczas programy muzyczne od muzyki poważnej, poprzez rozrywkową, żołnierską, ludową, treści, programy literackie, popularnonaukowe oraz w dużo mniejszym stopniu informacyjne. W początkowym okresie krąg słuchaczy Polskiego Radia był bardzo wąski i ograniczał się w zasadzie do Warszawy. W 25 roku abonentów było jedynie stu siedemdziesięciu, rok później pięć tysięcy dwustu, a w roku 29 już prawie 200 tysięcy. Do nich należałoby dodać tak zwanych radiopajęczarzy, którzy nie opłacali abonamentu i nie rejestrowali swoich radioodbiorników. Wówczas radiofonia stała się już jednym z priorytetów państwa. Kraków nie pozostawał daleko za stolicą. Początkowo radia można było słuchać poprzez radioodbiorniki bądź na ulicy z zawieszonych megafonów, szczególnie podczas uroczystości takich jak pogrzeb Juliusza Słowackiego w 27 roku. Regularne audycje Radio Kraków zaczęło nadawać w marcu 27 roku, a w Wielkanoc po raz pierwszy na falach polskiego eteru można było usłyszeć hejnał mariacki i dzwon Zygmunta I za wyjątkiem okresu II wojny światowej hejnał mariacki pojawia się codziennie, wyznaczając południe. Program wypełniony był historią, nauką, muzyką, religią, literaturą i teatrem. Nieobcy był także sport. Tutaj mają państwo zapowiedź w prasie, że mecz Wisła-Cracovia czy Cracovia-Wisła, nie chcę tutaj wchodzić, kto ma pierwszeństwo, fragmenty tego meczu miały być nadawane przez radio ze względu na ogromne zainteresowanie tym wydarzeniem w całym kraju.

Dzięki słuchaniu radia powstawało wspólne doświadczenie i radio odegrało ogromną rolę w budowaniu wspólnoty narodowej. Bynajmniej nie ujednolicało polskiej kultury. Wręcz przeciwnie rozgłośnie regionalne wnosiły do programu lokalne elementy i dzięki temu wprowadzało różnorodność Rzeczpospolitej do zjednoczonego państwa. I okazało się najskuteczniejsze w szerzeniu koncepcji państwowotwórczych. I co ciekawe, mimo posiadanego monopolu, Polskie Radio nie uwikłało się w spory polityczne, światopoglądowe czy ideologiczne, co miało miejsce w przypadkach innych środkach masowego przekazu. Wczoraj portal gov.pl przypomniał o tym, że 4 listopada 26 roku została wprowadzona cenzura obejmująca polską prasę. Nie obejmowała Polskiego Radia. W rozwoju radiofonii borykano się z podobnymi problemami jak w innych dziedzinach życia. Zaszła ogromna potrzeba zunifikowania nie pod względem kulturalnym, ale infrastrukturalnym odrodzonego państwa. Na Zachodzie, gdzie przywiązanie do radia już było wśród społeczeństwa, ale zasięg tam miały radiostacje niemieckie Berlin, Wrocław czy Gliwice. Dlatego przystąpiono do tworzenia radiowych rozgłośni w Poznaniu czy Katowicach oraz w Toruniu. Na wschodzie rozgłośnie radiowe miały kluczowe znaczenie do wcielenia powiedzmy tych terenów czy złączenia ich społecznie z resztą kraju. I tutaj na Kresach uruchomiono radiostację w Wilnie, we Lwowie, w Baranowiczach oraz miano uruchomić, ale nie zdążono w Łucku. Tutaj jako ciekawostkę podczas zbierania materiałów do książki widziałem radioodbiorniki wszędzie i na Gran Canarii w skansenie znalazłam właśnie ten, który widzą państwo na fotografii. Tutaj mamy Baranowisce. Dla Hiszpanów to wszystko jedno, bo i tak nie są w stanie tego wymówić. A to jest radioodbiornik, który powstał w sezonie 38-39, a więc w schyłkowym okresie hiszpańskiej wojny domowej. Tak że również w Hiszpanii można było w tej rozgłośni słuchać. Będąc w Warszawie nie sposób nie wspomnieć o Babicach. Jeszcze zanim rozwinęła się radiofonia rodzima, podjęto próby, podjęto prace nad nawiązania stałej łączności radiowej z zagranicą, szczególnie z USA. Było to podyktowane względami gospodarczymi, handlowymi, administracyjnymi, a także potrzebą stałego kontaktu rodzin z coraz liczniejszą Polonią amerykańską. Kontakty te w inny sposób były dość trudne. Połączenia kablowe były przeciążone, a koszt jednego słowa telegramu to było 2 złote. Abonament kosztował trzy miesięcznie. Tak że była to rzeczywiście rewolucja komunikacyjna.

Nad radiostacją Transatlantycką Radiotelegraficzną Centralą Nadawczą w Babicach prace rozpoczęto w roku 20 pod kierownictwem inżyniera Stefana Manczarskiego, postaci bardzo barwnej i która zapisała się w historii polskiej radiofonii. Na jej lokalizację wybrano właśnie Babice, a amerykańskiego partnera Radio Corporation of America. Była to umowa offsetowa na trzy miliony dolarów amerykańskich. O rozmachu tej inwestycji niech świadczy to, że na podobne projekty zdecydowały się tylko nieliczne kraje. Wśród nich Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Japonia i Szwecja. Radiostacja babicka składała się z dziesięciu wież i pracowała do września 1939 roku. Zakończyła nadawanie 8 września. Niemcy przejęli tą infrastrukturę i używali Kriegsmarine do komunikacji z U-Bootami. 16 stycznia 45 roku cała instalacja antenowa i budynki zostały wysadzone w powietrze przez wycofujące się wojska oddziały Wehrmachtu. Obecnie na terenie radiostacji babickiej działa park kulturowy Radiostacja Babice, którego celem jest popularyzacja wiedzy o tej inwestycji, a jest to jedna z trzech flagowych inwestycji II Rzeczpospolitej razem z portem w Gdyni i Centralnym Okręgiem Przemysłowym. O tym, jak ogromny potencjał zarówno techniczny, jak i dziedzictwo zostało utracone poprzez zniszczenie tej stacji, niech świadczy to, że radiostacja szwedzka w Grimeton znajduje się na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. A jest o połowę mniejsza. Prawie o połowę, ma sześć masztów, tak że była to ogromna strata.

Potencjał radia dostrzegł także kościół Polski. Kościół wyprzedził tutaj Stolicę Apostolską i w zasadzie od początku zaistnienia polskiej radiofonii, chciał wykorzystać szanse, jakie niosła radiofonia w szerzeniu, w propagowaniu Słowa Bożego, szczególnie dla osób, które nie mogły uczestniczyć we Mszy Świętej. I to była główna obawa Stolicy Apostolskiej, że mszy można by słuchać w okolicznościach do tego nieodpowiednich na przykład w zaciszu powiedzmy... Tam, gdzie królowie piechotą chodzą. Dlatego Radio Watykańskie powstało dopiero w roku 31. Jego polska sekcja w roku 38. A Polskie Radio transmitowało msze już od roku 27 z inicjatywy ówczesnego biskupa poznańskiego Augusta Hlonda, późniejszego prymasa. Był to taki element również państwowotwórczy, który tworzył świadomość dlatego, że retransmisja mszy z katedry poznańskiej, miejsca pochówku pierwszych władców Polski dawała możliwość uczestnictwa w tak bogatej liturgii z oprawą fonogeniczną osobom, które były przyzwyczajone do jedynie lokalnych parafii. A przypomnijmy, że były to msze trydenckie odprawiane tyłem do wiernych po łacinie, więc tutaj to doświadczenie kulturowe było ogromnie ważne i tworzyło poczucie więzi narodowej. Tutaj na zdjęciu jest brat Mansfeld Marczewski, współpracownik świętego ojca Maksymiliana Marii Kolbe, który był wizjonerem radiofonii i bezskutecznie starał się o koncesję dla Radia Niepokalanów do nadawania. Z uwagi na monopol Polskiego Radia bardzo późno ją uzyskał. No ale wojna przerwała ten projekt i Radio Niepokalanów zagościło w polskim eterze dopiero w latach 90. Bardzo dynamiczny rozwój radiotechniki w Polsce przypadł na lata 30. Większość zakładów korzystało z licencji bądź z kapitału zagranicznego. Tutaj na plakatach mogą Państwo zobaczyć najmodniejsze odbiorniki tamtej epoki oraz wzrost liczby abonentów. To jest naprawdę błyskawiczny wzrost. Jeżeli przyjmiemy, że z jednego radioodbiornika korzystało pięć, sześć osób, to Polskie Radio trafiało do około sześciu milionów osób. Tak że całkiem, całkiem sporej ilości na 35 milionów mieszkańców. Pojawia się pytanie czy to dużo, czy to mało? Była ogromna dysproporcja między miastem a wsią. Miasto było z radiofonizowane. Wieś w dużo mniejszym stopniu. Dla porównania w 39 roku w Trzeciej Rzeszy było dziesięć milionów radioabonentów. W Polsce w przededniu wybuchu drugiej wojny światowej udało się uzyskać milion. Wojna przerwała ten wzrost. Snuto jednocześnie ogromne plany na przyszłość. Tutaj na slajdzie mogą państwo zobaczyć projekt tak zwanej Wieży Niepodległości, na której czubku miała się znajdować antena radiowa. Wieża ta miała znajdować się w okolicach mniej więcej Stadionu Narodowego obecnego. I miała upamiętniać 25-lecie niepodległości i znajdować się na obszarze, na którym miały być pawilony wystawiennicze przeznaczone dla Powszechnej Wystawy Krajowej i Wystawy Światowej, które miały odbyć się w Warszawie w latach 43 i 44. Niestety się nie odbyły. Polskie Radio również miało ogromne plany. Nowy gmach. Skończyło się niestety tylko na na projekcie, dlatego, że z uwagi na wybuch drugiej wojny światowej, zamiast do nowego gmachu zespołu Polskiego Radia, musiał się przenieść do konspiracji. Jak powiedziałam w początkach polskiej radiofonii ta część informacyjna zajmowała dużo mniej miejsca. Jednak w latach 30. napięcia międzynarodowe sprawiły, że popyt na informacje stawał się coraz większy i ludzie chcieli być informowani na bieżąco, tak że zarówno w zaciszu domowym, jak i na ulicach była ku temu możliwość. Tutaj pamiętne przemówienie ministra spraw zagranicznych Józefa Becka z 5 maja 1939 roku. Na fotografii widzimy obie strony, minister przemawiający w Sejmie do radiowego mikrofonu i tłumy warszawiaków słuchający tego przemówienia na ulicy. Było to przemówienie, w którym minister Beck przedstawił polskie stanowisko wobec żądań Trzeciej Rzeszy utworzenia eksterytorialnej autostrady i kolei przez terytorium Polski, które miało miejsce tydzień po wypowiedzeniu przez Niemcy paktu o nieagresji z Polską.

Jednym z takich najbardziej luksusowych radioodbiorników dostępnych na polskim rynku był radioodbiornik Capello na licencji austriackiej firmy Ingelen, który charakteryzował się poza pięknym designem i złoceniami, fornirem, skalą geograficzną. I tutaj dam państwu porównanie skal z lat z sezonu 36, 37, 38, 39. Te skale odzwierciedlają zmiany na mapie politycznej Europy, jakie miały miejsce wówczas. Pytanie do państwa czy zidentyfikują państwo tą główną zmianę, która miała miejsce.

Publiczność:

Austria?

Anna Katarzyna Dulska:

Austria. Anschluss Austrii. Włączeniu Austrii do Wielkich Niemiec. Orientacyjnie tutaj mamy jeszcze Austrię. Tutaj tej Austrii już nie ma. Tak że no był to... Końcówka lat 30. to był okres, kiedy zbudowany na ruchomych piaskach bezpieczeństwa zbiorowego system wersalski chylił się ku upadkowi. I tak też to samo stało się z polską radiofonią, tak jak była ona rozumiana w II Rzeczpospolitej. Mamy 31 sierpnia 39 roku, kiedy grupa Polaków wtargnęła do znajdujących się w Gliwicach 10 kilometrów od granicy z Polską. Notabene radiostacja gliwicka skarżyła się po tym, jak zaczęła nadawanie radiostacja katowicka, że sygnał Katowic jest silniejszy. Polacy zaaresztowali załogę radiostacji gliwickiej, a przez mikrofon burzowy nadali komunikat „Uwaga tu Gliwice, radiostacja znajduje się w polskich rękach”. Tak to miało wyglądać. Taki przekaz miał pójść w eter, taki miał zostać odebrany przez polskich sojuszników Wielką Brytanię i Francję. Tak, żeby było jasne, że to Polska dopuściła się agresji na terytorium Niemiec. I z tej uwagi sojusznicy nie mieli podstaw do reakcji. Na szczęście nieszczęście panowały złe warunki atmosferyczne i ten komunikat nie dotarł nawet do Londynu. Ale proszę sobie wyobrazić. Dlatego tutaj napisałam „alternatywna historia prowokacji gliwickiej”. Historycy zwykle się nie zajmują historią alternatywną, ale czasami warto sobie zadać pytanie co by było gdyby. Proszę sobie wyobrazić, jakie byłyby losy Polski w historiografii zachodniej, gdyby to się powiodło. Zostawiam to do do refleksji. Mimo to, mimo tego, że ten przekaz nie odniósł zamierzonego skutku, niemieckie radio przez kilka godzin dziennie i przez kilka godzin kilkakrotnie pierwszego września wyemitowało komunikat, że dzisiejszej nocy polskie regularne siły zbrojne po raz pierwszy otworzyły ogień nad naszym własnym terytorium. Od godziny 5:45 odpowiadamy ogniem i od tego momentu nasze bomby będą odpowiedzią na ich bomby. Trzecia Rzesza nie może pozostać bierna i odpowie ogniem na brutalny atak polskiego wojska.

Goebbels, jak mało kto, mistrzowsko rozpracował potęgę radiofonii jako medium propagandowego i wyreżyserował to rzeczywiście świetnie z punktu widzenia swojego mocodawcy. Jeżeli chodzi o polski eter 1 września o 6:30 Warszawa pierwsza nadała komunikat odczytany przez Zbigniewa Świętochowskiego, który otworzył zaplombowaną szafę, w której znajdowało się już to nagranie. „A więc wojna”. Dobrze wszystkim znany. 6 września została zarządzona ewakuacja. Mimo to grupa polskich radiowców z Polskiego Radia, ochotników z Edmundem Rudnickim na czele, którzy oznakowali się takimi naramiennikami, jak tutaj widzą Państwo na zdjęciu z logotypem Polskiego Radia, to jest mikrofon radiowy i wieża babicka, kontynuowali działalność w walczącym mieście. Prowadzone przez nich audycje informowały o bieżącej sytuacji w Polsce i na świecie, przekazywały alarmy lotnicze, ale przede wszystkim, i to była ogromna rola Polskiego Radia, podtrzymywały Polaków na duchu. Symbolem oporu ludności cywilnej stawały się codzienne przemówienia radiowe prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego, który wzywał do cichego bohaterstwa poprzez dbałość o porządek, czystość w mieście, niesienie pomocy wojsku oraz normalną pracę. 12 września wezwał 600 ochotników do zbrojnego Batalionu Obrony Warszawy i w przeciągu kilkunastu minut zgłosiło się kilka tysięcy osób. 7 września został wysadzony maszt raszyński. Wówczas na częstotliwości Warszawy pierwszej nastała cisza, ale tylko na chwilę, dlatego że Niemcy zaczęli nadawać z radiostacji niemieckich komunikaty w języku polskim, podszywając się za Raszyn. I to kontynuowali przez całą kampanię wrześniową. To oczywiście na początku dezorientowało Polaków, jednak pozostałe przy życiu radiostacje prostowały to, że to nie była Warszawa. Pierwsza. Swój epizod z podszywaniem się miał także Lwów. Tutaj Wrocław Breslau nadawał, podszywając się pod Lemberg. Ale Lwów wtedy podkręcał swój nadajnik i prostował, że to jednak Lwów. Z Fortu Mokotowskiego nadawała Warszawa II, podtrzymując ludność cywilną i żołnierzy Wojska Polskiego na duchu. 16 września naloty zniszczyły radiostację w Baranowiczach, we Lwowie i w Wilnie. 23 września Starzyński pożegnał się ze słuchaczami i z Warszawą, i na korytarzu Polskiego Radia minął się z Władysławem Szpilmanem, który udawał się do studia, żeby zagrać koncert Chopina. Odegrał go, jednak przez bombardowanie on sam nie słyszał własnego instrumentu. Zaplanowane na 16 przemówienie dowódcy Armii Warszawa generała Juliusza Rumla już się wówczas nie odbyło.

Zbombardowanie warszawskiej elektrowni odcięło Warszawę II od źródeł zasilania, a 26 września Niemcy zajęli Fort Mokotowskiej. 30 września Warszawa nadała ostatni komunikat za pośrednictwem przenośnej stacji krótkofalowej, który zakończył się zdaniem, hasłem „Jeszcze Polska nie zginęła. Niech żyje Polska!”. 1 października Polskie Radio przeszło do konspiracji. W czasie wojny większość archiwów, zbiorów, płytotek została zniszczona. To, co przetrwało, a jest tego coraz więcej, bo poszukiwania trwają, zachowało się dzięki odwadze pracowników. Po zakończeniu działań wojennych Niemcy odbudowali maszty w Raszynie i w Forcie Mokotowskim, i używali ich do retransmisji sygnału z Berlina. Jednocześnie Goebbels świadomy roli radia, zadecydował, że Polaków należy zupełnie pozbawić możliwości korzystania z radia. Poza wprowadzeniem prasy tak zwanej gadzinowej, na ulicach okupowanych miast zawisły megafony, które Polacy nazywali szczekaczkami, krzykaczkami lub kubłami. Przez szczekaczki nadawano treści, które miały złamać polskiego ducha, podając nieprawdziwe informacje ośmieszające rząd emigracyjny i propagować uległość wobec Niemców. 20 października a 15 grudnia w Generalnym Gubernatorstwie okupant wydał rozkaz konfiskaty, zarządził konfiskaty radioodbiorników, a za ich ukrywanie groziła kara śmierci. Tutaj mają państwo stos radioodbiorników oddanych, które mnie przypominają stosy książek palone we wcześniejszych stuleciach.

Wiele osób postanowiło jednak ukryć swój radioodbiornik. I takim bardzo wymownym przykładem dla mnie jest ten tutaj, który już nigdy nie zagra. To jest radioodbiornik znaleziony przez archeologów, którzy poszukiwali na terenie byłego getta archiwum Bundu. I odnaleźli pod posadzką bardzo prowizoryczną i widać było, że naprędce zrobioną wylewką ukryty radioodbiornik. Jednak ten radioodbiornik świadczy o tym, że także w getcie słuchano radia i było to jednym z niewielu sposobów kontaktu ze światem zewnętrznym. Radio stanowiło jeden z pionów Polskiego Państwa Podziemnego. Tutaj w strukturze w Dziale Informacji i Propagandy znajdowało się radio i było jednym z głównych elementów priorytetów rządu emigracyjnego. Prowadzono nasłuchy radiostacji zagranicznych, brytyjskich, amerykańskich i na tej podstawie przygotowywano tak zwane paski, które opatrzone komentarzem i oceną przekazywano władzom, dowódcom. Tak że mieli oni na bieżąco informacje o tym, co się dzieje na świecie. Jednocześnie poszukiwano możliwości do nadawania z terenu Polski, z terenu kraju jako alternatywy dla komunikacji kurierskiej. Przekazanie informacji przez kuriera zajmowało od 7 do 10 dni, więc był to bardzo długi okres czasu. Na marginesie chciałam wspomnieć, że nie wszyscy członkowie władz emigracyjnych popierali Polskie Radio. Przykładowo Minister Informacji i Dokumentacji Stanisław Stroński, ignorując działania Edmunda Rudnickiego w Warszawie, stwierdził, że Polskie Radio było to nieszczęście i jedna z najbardziej znienawidzonych instytucji w kraju. Polskie Radio zlikwidował i powołał Radio Polskie jako alternatywę.

Najbardziej owocny okres konspiracyjnej radiofonii trwał od lata 42 roku do wiosny roku 44. I wtedy ramówce przyświecała poczwórna misja skierowana do słuchaczy zarówno miast, jak i wsi. Po pierwsze informacyjna, po drugie kulturalna, po trzecie edukacyjna, bo rosło pokolenie, które nie miało dostępu do edukacji w inny sposób, i rozrywkowa, żeby rozładować codzienne napięcie. A wówczas funkcja polityczna Polskiego Radia zeszła na dalszy plan. W ścisłej tajemnicy niedaleko od miejscowości Milton Bryan, to jest niedaleko od Bletchley Park, czyli tam gdzie pracowali kryptolodzy rozszyfrowujący Enigmy, polski rząd uruchomił radiostację Świt o kryptonimie Anusia. Był to ściśle tajny projekt, wtajemniczonych było tylko pięć osób. Władze w Polsce o tym nie wiedziały i myślano, że chodziło o to, aby stworzyć radiostację, która stwarzała pozory nadawania z terenu Polski. Robiono to w ten sposób, że prowadzono nasłuchy, na przykład przekazywano wiadomości o tym, co się dzieje w Polsce. Nadawano je morsem. To było rozszyfrowane pod Londynem przez radio, przez osoby pracujące w Świcie i nadawane z taką prędkością, że wydawało się, sami Niemcy myśleli, że to się dzieje z terenu Polski.

To może przeskoczę... Chciałam tylko tutaj porównać, jaka jest różnica między prasą gadzinową tutaj „Nowy Kurier Warszawski”, którzy Polacy sympatycznie nazywali „Kurwarem”, i biuletynem informacyjnym przygotowywanym przez Armię Krajową. Ale przeskoczę sam komunikat o zdobyciu Monte Cassino do takiego elementu bardzo pełnego emocji, dlatego że ten właśnie biuletyn informacyjny z racji swojego charakteru nie mógł oddawać uczuć, a mamy świadectwo osoby, która była tam. Plutonowy Władysław Homa opisał wrażenia polskich żołnierzy w momencie, kiedy usłyszeli odegrany przez plutonowego Emila Czecha hejnał Mariacki. Odczytam sam fragment.

„Ci zahartowani w ciężkich bojach żołnierze, otrzaskani na stokach Monte Cassino, z widokiem tak potwornej ilości śmierci, rozmazali się jak dzieci, kiedy po tylu latach tułaczki nie z radia, ale z niezdobytej dotąd niemieckiej twierdzy, wśród padających gęsto pocisków usłyszeli sygnał hejnału, głos Polski”.

To przywiązanie do radia widać po działalności więźniów obozów koncentracyjnych. W Auschwitz wykorzystywano radiostacje obozową niemiecką do prowadzenia nasłuchów, oczywiście w ścisłej konspiracji. Rotmistrz Witold Pilecki podjął próby skonstruowania nadajnika i on prowadził nadawanie. Czego nie mogli zweryfikować więźniowie to, czy te komunikaty docierały dokądkolwiek. Ale szczególnie ciekawym wydaje mi się przypadek Radia Majdanek z obozu pod Lublinem, gdzie więźniarki w swoim baraku prowadziły audycje bez żadnego sprzętu, tylko głosem dla siebie imitując, naśladując czy stwarzając pozory tych tradycji, tych zwyczajów, rytuałów, które miały przed wojną. I były to pełne ironii, pełne humoru komentarze, modlitwy, porady modowe, jak na przykład, to poczucie humoru jest niesamowite, jak upinać włosy czy jak szykownie nosić pasiak. I to było właśnie Radio Majdanek, którego audycje codziennie rano rozpoczynały się od „Halo, halo, tu Radio Majdanek”.

Pierwszą radiostacją, która rozpoczęła emisję z terenu Polski, była Burza w sierpniu 44 roku podczas powstania. Trochę później dołączyła do niej Błyskawica. I znowu program był wypełniony nie tylko informacją o tym, co się działo, ale głównie był to program kulturalny, podtrzymujący na duchu. Tutaj mają państwo zdjęcia ze studia oraz powstańców słuchających audycji radiowej. Ale moje ulubione zdjęcie, które naprawdę oddaje ducha tamtego czasu i tego jak radio było ważne, jakiej odwagi wymagało zdobycie radioodbiorników. Jest to prawdopodobnie odbiornik, który ten powstaniec ma na ramieniu był odzyskany z tych skonfiskowanych wcześniej, odbity powiedzmy, ale to było źródło informacji. To była jedyna forma no właśnie do bycia na bieżąco z tym, co się dzieje. Tak że no odwaga, która mogła kosztować życie.

Jednocześnie na terenach zajętych przez Armię Czerwoną rozpoczęło nadawanie inne polskie radio. „Halo! Tu Polskie Radio Lublin”. Wpierw z bocznicy kolejowej w lubelskiej cukrowni. Tutaj mają państwo zdjęcie wagonu. Emisja rozpoczęła się od nadania Manifestu PKWN-u. Bardzo prędko Radio Pszczółka, to był jeden z pierwszych darów Związku Sowieckiego dla socjalistycznej Polski. Nazwa Pszczółki wzięła się stąd, że miała ona żądlić zachodnią propagandę i przeniosła się do miasta. Tam już zapraszano znamienitych gości, jak Edward Osóbka-Morawski, Wanda Wasilewska i innych dygnitarzy. A od marca 45 roku Pszczółka rozpoczęła nadawanie z Warszawy. W tworzeniu... Jeszcze zanim pojawiła się Pszczółka, pod Warszawą trwały prace nad rozpoczęciem prac nad rozgłośnią prowadzone przez rodzinę Matysiaków. I nie wiem, jaki jest związek, może państwo wiedzą, czy jest jakiś związek między tamtą rodziną Matysiaków, a tą, o której co niedzielę słuchamy w radiowej Jedynce? Może ta rodzina radiowa została nazwana na cześć tamtej. Polaków oczekiwała przykra niespodzianka, szczególnie tych, którym udało się uratować radioodbiornik. Dlatego że Armia Czerwona wydała rozkaz konfiskaty radioodbiorników ponownie. Znaczy ponownie. Taki sam środek zapobiegawczy w stosunku do rozprzestrzeniania się informacji. A za posiadanie radioodbiornika bez stosownego zezwolenia groziła groziło więzienie lub kara śmierci. To zostało usankcjonowane przez dekret PKWN-u. Jednak, ponieważ został dekret wydany w październiku, aby móc objąć nim wcześniejszy okres od ogłoszenia prawie że manifestu nadano mu moc retroaktywną do 15 sierpnia. Tutaj pecha miała krawcowa z Poznania Stanisława Marinczenko, u której znaleziono Philipsa na skutek donosu, parę głośników i słuchawek. Została ona aresztowana i po półgodzinnej rozprawie bez obecności obrońcy została skazana na karę śmierci, pozbawienie praw publicznych, konfiskatę całego majątku na rzecz Skarbu Państwa. To był kwiecień 45 roku, więc na tydzień przed zakończeniem drugiej wojny światowej została stracona. Tak że rzeczywiście miała pecha. Po wysiłku II Rzeczpospolitej w rozbudowie radiofonii zostały zgliszcza. Trzeba było odbudować od początku całą infrastrukturę. Zelektryfikowanych w 45 roku było sześć procent gospodarstw domowych. Ten milion abonentów przywrócono, odbudowano dopiero w roku 49, więc tak jakby się jakby Polska cofnęła o 10 lat. Początkowo władze komunistyczne stawiały na radiofonię przewodową, dlatego że była ona dużo łatwiejsza do kontrolowania, za wyjątkiem wsi, gdzie budowa radiowęzła była trudniejsza i tam zapewniono dostęp do radioodbiorników. I tutaj kadr z kroniki filmowej przedstawiającej akcję radiofonizacji wsi właśnie. I w kadr wkradły się dwa elementy, które miały się tam nie znaleźć z punktu widzenia poprawności przekazu. A więc Matka Boska, figura Matki Boskiej i krucyfiks.

Jak państwo oglądnęliby ten film, to bardzo szybko to miga. Ale jak się zrobi stopklatkę, to jednak to jednak widać jasno. Przedsiębiorstwa, które działały przed wojną zakończyły swoją działalność. Pojawiło się kilku nowych producentów i takim hitem było m.in. radio Szarotka, radio do torebki. Rzeczywiście bardzo małe, jest tutaj na wystawie „Za czym kolejka ta stoi?”, także można zobaczyć i też marketing peerelowski bardzo, bardzo ciekawy. To była naukowa próba pierwszej serii w terenie. No więc to było radio, które miało emitować muzykę, przy którym miano się bawić, przy którym miano spędzać czas.

Polskie Radio odegrało ogromną rolę w szerzeniu edukacji. Powołano Wszechnicę Radiową, czyli tak jakby radiowy uniwersytet, który wydawał dyplomy. I to była wszechnica dla ludzi pracy, dla robotników, dla rolników, którzy nie musieli... W przypadku robotników nie musieli opuszczać zakładu pracy, tylko w pracy słuchali wykładów. I inną grupą odbiorców tejże wszechnicy byli niewidomi, którzy nie mieli możliwości zdobycia wykształcenia drogą konwencjonalną w tamtym okresie. Tak że ogromna zasługa Polskiego Radia. Oczywiście nadawała Jedynka, Warszawa pierwsza, później Warszawa druga, którą jednocześnie stosowano do zagłuszania działającej od 53 roku Wolnej Europy. W 58 stworzono Warszawę trzecią, początkowo lokalnie, potem z zasięgiem na cały kraj, która swój program kierowała głównie do młodzieży akademickiej z intencją odciągnięcia jej od radiostacji zachodnich. Więc program był bardzo dynamiczny, muzyczny. W 76 pojawiła się pojawił się program czwarty o profilu edukacyjnym.

I w latach 70. powstały programy, które na antenie radiowej Jedynki są do dzisiaj, czyli Lato z Radiem, Sygnały Dnia i Cztery Pory Roku. Jednocześnie w okresie stalinowskim, i o tym trzeba wspomnieć, radio było wykorzystywane do ośmieszania polskiego podziemia, do szerzenia tez nowej władzy. I to do tego wykorzystywano tak zwane procesy pokazowe. To były sfingowane, wyreżyserowane rozprawy, na których zeznania często były wymuszane na torturach. Te najbardziej korzystne dla władzy były nagrywane na płyty i rozpowszechniane. Na te procesy wydawano wejściówki, tak że można je było słuchać bezpośrednio na sali sądowej. Ale można też było słuchać przez radio. Takim procesem był proces Pileckiego, jego dzieci musiały go słuchać w szkole przez szkolny radiowęzeł. Oraz kilka takich procesów było. Tutaj mamy zdjęcia z procesu  Franciszka Niepokólczyckiego oraz z procesu Kurii Krakowskiej. Drugą stroną tych procesów czy takim drugim obliczem... Te procesy, które nie nadawały się do emisji, odbywały się w ciasnej celi więziennej i były nazywane procesami kiblowymi z oczywistych względów, podsądny siedział na ubikacji zamiast na ławie sądowej.

W 52 rozpoczęła swoją stałą emisję Radio Wolna Europa - Głos Wolnej Polski. I wraz z jej narodzinami w polskim eterze doszło do sprawdzenia, jaką mamy godzinę. Doszło do schizmy, dlatego że na jednej przestrzeni radiowej nadawały dwie grupy rozgłośni o przeciwnych wektorach. Miały dużo elementów wspólnych: kultura, literatura, muzyka, ale były też takie jak treści, informacje polityczne, światopoglądowe czy stosunek do Kościoła, które nijak się ze sobą nie miały. Władze komunistyczne od samego początku próbowały zdyskredytować Wolną Europę. Tu mają państwo, ta jest na wystawie, widziałam, tej nie. Wykorzystując fakt, że siedziba polskiej sekcji Wolnej Europy znajdowała się w Monachium i to była woda na młyn propagandy. Wykorzystując właśnie traktat monachijski z 38 roku, że była to niemiecka rozgłośnia. Jednocześnie, ponieważ to nie odnosiło skutku, rozpoczęto jej zagłuszanie. Do tego wykorzystywano instalacje zagłuszające, które już istniały do zagłuszania Radia Madryt między innymi, który jako pierwszy nadawał programy dla polskich słuchaczy. Ale bardzo szybko rozbudowano tą infrastrukturę zagłuszającą. Jeżeli w 51 pracowało dziewięć nadajników zagłuszających, w cztery lata było ich 249 i zagłuszanie stało się jednym z symboli sowieckiego zniewolenia Polski. Na zagłuszanie wydawano fortunę 70-80 milionów złotych rocznie. Kiedy zdecydowano po przesileniu październikowym w 56 roku zaniechania zagłuszania z terenów Polski polskiej sekcji Wolnej Europy, wystarczyło to na elektryfikację kilkunastotysięcznego miasta. Tak że to było ogromne obciążenie dla budżetu państwa. Po 56 zagłuszanie polskiej Wolnej Europy miało miejsce z krajów zaprzyjaźnionych, a z terenu Polski zagłuszano audycję dla innych. Jednocześnie już nie był to trudny do zniesienia szum lub warkot, a specjalnie przygotowywany w Warszawie program muzyczny, który obejmował tango, jazz, polkę, muzykę kubańską, a nawet Beatlesów. I pojawia się pytanie, czy zagłuszanie było skuteczne? Myślę, że niektórzy z państwa pamiętają Wolną Europę, pamiętają czy słuchali i w jakich okolicznościach słuchali. Dane są trudne do zebrania, tak że są różne wyniki, różne szacunki. Przyjmuje się, że jeżeli chodzi o słyszalność, to zagłuszanie było skuteczne w około 50 procentach. Jeżeli chodzi o słuchalność, to między 20 a 60 procent. Ja z kim nie rozmawiałam, to Wolnej Europy słuchał. Nawet miałam okazję do przeprowadzenia wywiadu z pracownikiem zagłuszarki, ze stacji zagłuszającej w Boguchwale pod Rzeszowem i zapytałam... On opowiadał o swojej pracy i zapytałam go, czy po całym dniu pracy nad zagłuszaniem, kiedy wracał do domu, to czy włączał Wolną Europę. I on z uśmiechem na twarzy odpowiedział, że oczywiście. Tak że bardzo chętnie poznam państwa  doświadczenia.

I chciałam też wspomnieć o dwóch wydarzeniach, które zrewolucjonizowały polski eter. Takie momenty przełomowe. Pierwszy to jest ucieczka Józefa Światły, który był wicedyrektorem Departamentu X Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. W 53 roku przeczuwając czystki w ministerstwie, uciekł na Zachód i spisał wszystko to, co wiedział o funkcjonowaniu ministerstwa. I to się pojawiło na falach Wolnej Europy w postaci audycji. Ale jednocześnie, żeby upewnić się co do zasięgu z Monachium, w balonach wysyłano egzemplarze. Ja może puszczę, to też jest na wystawie, ale może chcą się państwo zapoznać z takim właśnie jednym egzemplarzem, który taką drogą do Polski dotarł. Drugim takim wydarzeniem był wybór kardynała Karola Wojtyły na papieża, co było źródłem przerażenia dla władz PRL-u i początkowo próbowano papieża ignorować w polskim eterze, w polskim radiu. Wolna Europa nadrabiała tę niszę, jednak dziennikarze Wolnej Europy nie mieli szans na akredytację podczas pielgrzymek na przykład, więc sprawozdania przygotowywali na podstawie relacji telewizyjnych stacji zagranicznych. Władze przeczuwały, że relacje z pielgrzymek w radiu i w telewizji odciągnęłyby ludzi od udawania się na spotkania z papieżem, co nie przyniosło oczekiwanego skutku. No i papież, który okazał się wspaniałym, bardzo utalentowanym jeżeli chodzi o przekaz, o komunikację. Ten pontyfikat przełożył się z pewnością na żądania polskiego społeczeństwa wpierw do rozszerzenia zakresu podawanych informacji, a w roku 80 już do wolności słowa.

No i tak z 21 postulatów, które zawisły na bramie Stoczni Gdańskiej, chciałam zwrócić uwagę na trzy, które można by nazwać radiowymi. Po pierwsze przestrzegać zagwarantowaną w Konstytucji PRL wolność słowa i udostępnić środki masowego przekazu dla przedstawicieli wszystkich wyznań. Oraz postulat piąty: podać w środkach masowego przekazu informację o utworzeniu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego i publikować jego żądania. Ten postulat trzeci przełożył się na zgodę władz na transmisję mszy świętej na antenie Jedynki z Bazyliki Świętego Krzyża w Warszawie. Co oprócz dwóch pierwszych niedziel stanu wojennego ma miejsce nieprzerwanie po dziś dzień. Ceną za to było zastąpienie programów muzycznych emitowanych przez zagłuszarki sygnałem mowy podobnym, bardzo irytującym. Już w 80 roku Solidarność podjęła inicjatywę stworzenia swojej rozgłośni. I wiosną 81 roku zaczęły trafiać pierwsze kasety z audycjami, które wpierw były emitowane przez zakładowe radiowęzły. No ale w końcu się to skrystalizowało w postaci przede wszystkim Radia Solidarność założonego przez państwa Romaszewskich, którzy po wprowadzeniu stanu wojennego spotkali się z represjami. O audycjach informacje były rozpowszechniane za pomocą takich ulotek jak mają państwo tutaj. Potem wywoływano interferencje z sygnałem telewizyjnym i na ekranach telewizorów wyświetlał się komunikat „włącz radio”, jednocześnie prosząc widzów-słuchaczy, by potwierdzili otrzymanie tego komunikatu gaszeniem i zapalaniem światła. Więc z tego co czytałam, migotała wówczas cała Warszawa. Jednocześnie opornik radiowy wpięty w klapę stał się jednym z symboli oporu społecznego wobec stanu wojennego w polskim eterze. W  Polskim Radiu zachował się tylko jeden program, który można powiedzieć, że radio krakało jak mu wrona kazała w tym okresie. Też władze sobie zdały sprawę z tego, że aby zmniejszyć zasięgi radia podziemnego, bo to był już drugi raz w historii polskiej radiofonii, kiedy radio zeszło do podziemia, rozszerzyło program informacyjny paradoksalnie. No i właśnie.

Druga połowa lat 80. to czas trudności, które wymusiły na władzy ustępstwa i w końcu wysunięcie propozycji okrągłego stołu, którego obrady relacjonowało całe spektrum polskiego eteru od Polskiego Radia, poprzez Radio Solidarność do Wolnej Europy. Po roku 1989. Te podziemne rozgłośnie, które bynajmniej z... Jerzy Urban powiedział po zakończeniu procesu państwa Romaszewskich, że Polskie Radio zostało zlikwidowane. Nic bardziej mylnego. Ono się utrzymało. Dopiero po transformacji, w okresie transformacji ustrojowej, Radio Solidarność, tak zwane Radio S, zamieniło się w Eskę. Działająca w Krakowie Wolna Polska w Radio Małopolska Fun, czyli RMF. Później ten skrót rozwinięto inaczej jako Radio Muzyka, Fakty. Swoje radio stworzyła Gazeta Wyborcza, wpierw Radio Gazeta, a potem Radio Zet. Wszystkie te rozgłośnie zostały poddane działaniu sił rynkowych. W 94 roku misję swoją wypełniła Wolna Europa i zakończyła nadawanie. Ja te przemiany na polskim rynku radiofonii po okresie transformacji pozwolę sobie zostawić na inną okazję. A teraz żeby zakończyć, chciałam powrócić do trąby, do metafory trąby, którą rozpoczęłam, ale bardzo krótko i w stylu Gombrowicza. Koniec i bomba, a kto radia nie słucha, ten trąba. Bo radio jest jednym takim środkiem, który umożliwił stworzenie niepodległej Polski i utrzymania jej ducha wtedy, kiedy trzeba było o niego walczyć. Tak że bardzo państwu dziękuję za uwagę, za przybycie. I do następnego, mam nadzieję.

Mikołaj Morzycki-Markowski

Bardzo dziękujemy pani doktor i zachęcam do zadawania pytań.

Maciej Walecki:

Maciej Walecki. Po pierwsze w swoim imieniu chciałem bardzo podziękować, że ten temat pani podjęła i taka publikacja powstała. Natomiast chciałem pozwolić sobie na pewne drobniutkie uwagi. Od początku myśląc o radiu przedwojennym, zabrakło mi informacji, że sukcesem radia i potrzebą był jednak duży analfabetyzm i stąd tutaj radio wypełniło tę lukę, której prasa nie mogła. No i to, że duży rozwój czy popularność radia była możliwa dzięki tym radiom kryształkowym, detefonom, które tam, gdzie nie było prądu, mogły się pojawić. Co do uwikłania politycznego, no to jednak Janina Sztompkówna z jakiegoś powodu została usunięta z radia, nie jestem pewien. Trochę chyba się zawiesiłem w tym momencie, ale wydaje mi się, że 30 września był wysadzony maszt w Raszynie. Proszę? Siódmego. To mój błąd jednak. Co do początków powojennego Radia Pszczółka...

Anna Katarzyna Dulska:

Nie mam długopisu, żeby to wszystko notować, więc pozwolę sobie odnieść się do tych pierwszych dwóch punktów. Tutaj mam tylko o tym analfabetyzmie, zaczęłam mówić o tym porównaniu z książką. Myśl poszła innym torem i to tutaj mam, i w książce o tym jest jak jak właśnie radio wypełniło lukę. Ale też, no właśnie w społeczeństwie, które w dużym stopniu było niezalfabetyzowane.

Maciej Walecki:

Co do Pszczółki bardzo ładna metafora o żądleniu, ale z tego co czytałem, chodziło przede wszystkim o odgłos bzyczenia. Bardzo charakterystyczny. Matysiakowie to grudzień 56 roku, więc zupełnie inny klimat polityczny. Tam zresztą w pierwszej audycji pada hasło 50 złotych na Węgry, więc myślę, że ta analogia...

Anna Katarzyna Dulska:

Chodziło mi o samo nazwisko, bo to... Ta pierwsza była w 44. A potem słuchowisko w latach 50.

Maciej Walecki:

Chciałem zwrócić też uwagę na Falę 49 jako przede wszystkim taki symbol tego stalinizmu, propagandy bardzo agresywnej, czego finałem było morderstwo Martyki. No i ewolucja Fala 56, gdzie wręcz jest taka samokrytyka w tym programie radiowym. No i tu podziękuję raz jeszcze za publikację. I redaktor Krzysztof Michalski widzę, że chciał zabrać głos.

Anna Katarzyna Dulska:

Bardzo dziękuję za te uwagi. Jak to Niemczyński... Też w książce to się pojawia, że przedstawienie zwięzłe tematu wymaga pewnej powierzchowności, więc też nie chciałam wchodzić we wszystkie szczegóły. Dużo więcej ich jest w publikacji, do której lektury zachęcam. Tak że też nie wszystkie oczywiście.

Krzysztof Michalski:

Ja też bardzo chciałem podziękować za to, że pani zajęła się historią radia. Akurat miałem przyjemność znać, przyjaźnić się z profesorem Maciejem Kwiatkowskim, który kilka dni przed swoją śmiercią odwiedził mnie. Natomiast tak Polskie Radio jako przedsiębiorstwo powstało już w październiku 23 roku, zarejestrowane jako spółka z ograniczoną odpowiedzialnością 4 lutego 24 roku. A rzeczywiście dopiero później, gdy otrzymało koncesję 18 sierpnia 25 roku, przekształciło się w spółkę akcyjną. Notabene zarząd był imponujący. Dlaczego Polskie Radio dostało? Bo to jest też element nie tylko ekonomiczny, ale polityczny. Zgłosiło się dziesięć podmiotów do konkursu. Polskie Radio wygrało, mimo że nie miało niczego ani kadry, ani nadajników, a Polskie Towarzystwo Radiotechniczne, to pani wspomniała, od 1 lutego 25 roku nadawało już stałą audycję. Oczywiście z przerwami, bo nie było pieniędzy. Natomiast no, być może to ze względu na tę szybkość. Często mówi się, że 1 września to Zbigniew Świętochowski wygłosił ten komunikat „A więc to wojna”. Ja miałem okazję znać syna Zbigniewa Świętochowskiego, Krzysztofa Świętochowskiego. Przez wiele lat razem pracowaliśmy na Myśliwieckiej. Otóż nie. „A więc wojna” to był komunikat nagrany na płytę dwa dni przed inwazją Niemiec. I to był głos Józefa Małgorzewskiego, przedwojennego i powojennego spikera i reportażysty Polskiego Radia. I ja miałbym jeszcze kilka innych rzeczy, ale w ogóle chciałem pani podziękować. Zabrakło mi tu czegoś, co można powiedzieć mnie dotyczyło, czyli otwarcia w 74 roku najmocniejszej stacji radiowej na świecie w Konstantynowie koło Gąbina i wybudowania najwyższego do czasu szejków tych wielkich budowli i do czasu runięcia, to była najwyższa konstrukcja na świecie. 646 metrów 38 centymetrów. Ja akurat byłem dyrektorem Jedynki, kiedy maszt runął. Stąd tę datę pamiętam, nawet godzinę. Ale to już jest zupełnie co innego.

Anna Katarzyna Dulska:

Też to tutaj jest. Ale zdałam sobie w pewnym momencie sprawę, że jesteśmy jeszcze w czasie drugiej wojny światowej, a zostało niewiele czasu, więc już musiałam się pospieszyć. Bardzo dziękuję za te uwagi i za te informacje dodatkowe. Literatura poświęcona polskiej radiofonii, Polskiemu Radiu jest bardzo bogata. To nie jest, że to jest jedyna pozycja na rynku, nie ma takiej pretensji. Tak że ja bardzo państwa zachęcam do zapoznania się z tymi publikacjami. Ta nasza wyróżnia się tym, że jest bardzo bogato ilustrowana i jest stosunkowo cienka. Tak że jest to takie syntetyczne opracowanie, ale powinno być wyjściem do szerszej lektury oczywiście. Tak że no tyle w tym temacie. Bardzo dziękuję za komentarze i...

Mikołaj Morzycki-Markowski

Zachęcam do dalszych pytań.

Piotr Kozłowski:

Piotr Kozłowski. Ja chciałem zapytać, czy bardziej interesowała się pani też lokalnymi stacjami Polskiego Radia przedwojennymi, bo to nie była tylko w pewnym zakresie czasu retransmisja tego programu Warszawy pierwszej czy drugiej, ale oni też te poszczególne stacje i redakcje miały bardzo swój specyficzny program, ustawiony właśnie pod kątem czy stargetowany, jak to się teraz mówi, na mieszkańców danego regionu Polski. Czy tym zagadnieniem też się zajmowała? Na przykład porównując stację lwowską, jedną z takich silniejszych merytorycznie i na przykład stację toruńską, bo to jest zupełnie inny teren, inny obszar, inna mentalność ludzi. Czy w tym opracowaniu, a być może w jakiejś innej pracy, zajmowała się pani również specyfiką programów tych poszczególnych stacji lokalnych, polskich, przedwojennych?

Anna Katarzyna Dulska:

Tutaj poruszaliśmy głównie temat Radia Kraków z racji pochodzenia, no i też pewnej zwięzłości. Nie jestem pewna, czy ten temat został opracowany. Jeżeli nie, to jest to wspaniały temat do podjęcia.

Piotr Kozłowski:

Kiedyś trochę w ramach też hobby, bo z radiem mam dosyć duży związek, w Internecie próbowałem wyszukiwać sygnały identyfikujące poszczególne stacje radiowe i między innymi znalazłem sygnał stacji w Baranowiczach, więc w Internecie może nie wprost są dostępne, ale jeśli się pokopie bardzo ciekawe materiały dźwiękowe właśnie jeszcze z tych przedwojennych, lokalnych, polskich stacji.

Krzysztof Michalski:

Warto tylko dodać, bo jest świetna pozycja na temat radioalbumów Czesława Halskiego „Tu Polskie Radio Lwów”. Czesław Halski był jednym z twórców Wesołej Lwowskiej Fali, a jak pan zapewne wie, Wesoła Lwowska Fala nadawana z Lwowa była audycją nadawaną na teren całej Polski. I to był przebój znacznie większy niż dzisiaj jesteśmy sobie w stanie wyobrazić największe przeboje telewizyjne. A wracając koniec i bomba to Czesław Halski właśnie w tej swojej książce „Tu Polskie Radio Lwów” napisał taki wierszyk „Radio jest rzeczą wielką, odkryciem doniosłym. Kto temu zaprzecza, faktycznie jest osłem”. O.

Anna Katarzyna Dulska:

Jeszcze Państwa zachęcam po pierwsze do obejrzenia, jeśli państwo jeszcze tego nie zrobili, wystawy, do zwiedzenia wystawy „Za czym kolejka ta stoi?”, ale też na zewnątrz, powiedziałabym „na polu”, ale nie wiem czy... Jest taka wystawa plenerowa poświęcona właśnie Polskiemu Radiu. Tak że dużo informacji, które tutaj padły, tam się znajdują. Są fotografie z rozgłośni lwowskiej. Tak że zachęcam do tego. Bardzo dziękuję za komentarz i bardzo sugestywny właśnie ten pomysł, żeby porównać rozgłośnie lokalne. Tak że muszę sprawdzić, czy ktoś to już opracował, a jeżeli nie, to jest pole...

Krzysztof Michalski:

Znaczy jest opracowanie zbiorcze wydane przez Dział Historii Polskiego Radia. Ukazało się kilka publikacji i jedna z nich była poświęcona właśnie rozgłośniom regionalnym, bo poza dworską to ogromne znaczenie rozgłośnia w Wilnie. Tam się narodził de facto Teatr Polskiego Radia. Witold Królewicz. Notabene bardzo barwna postać. Pojedynkował się z Mackiewiczem. Wrócił do Warszawy. Znaczy przesunięto go do Warszawy, właśnie dlatego, że bano się, że będzie rozrabiał. Ale to właśnie w Wilnie narodziła się historia Teatru Polskiego Radia. Natomiast stamtąd pochodzi jeden z najciekawszych i najstarszych w tej chwili dostępnych dźwięków, czyli wywiad Witolda Hulewicza z Franciszkiem Żwirką. Dosłownie parę dni przed śmiercią Żwirki i Wigury. Tak że to też warto sięgnąć do tej publikacji. Nie wiem, gdzie można ją znaleźć, ale pan...

Jan Kaczalski:

Jan Kaczalski. Ja mam takie pytanie. Sowieci wkraczają we wrześniu 39 roku, wycofują się z Wilna, przekazują Wilno na prawie rok Litwinom, niepodległemu, państwu litewskiemu. Jak reagują Litwini właśnie z polską radiostacją? Jak oni, nie Sowieci, tylko Litwini w ciągu tego roku, gdy Wilno wchodziło w skład państwa litewskiego, niepodległego.

Anna Katarzyna Dulska:

Ja nie potrafię na to pytanie odpowiedzieć. Pan redaktor myślę, że tak.

Krzysztof Michalski:

Radio polskie nadaje prawie do samego wstąpienia Sowietów. No a później, jak państwo wiedzą, to na krótko, tak no Wilno trafiło... Nie, nie. Zdaje się, że radio litewskie. Ja w tej chwili, no czytałem na ten temat, mam książkę, ale to musiałbym, żeby odpowiedzialnie panu odpowiedzieć, sięgnąć znowu do tych źródeł. Natomiast to jest tak, że to krótko polskie radio nadawało stamtąd. No ale później, no siłą rzeczy te wszystkie... Ja zresztą znam to także z opowieści powojennej twórczyni radia na Targowej, pani profesor Mariannę Sankiewicz. Ona wtedy pracowała, była w Wilnie i opowiadała mi o tych sprawach. To były bardzo przykre dla Polaków, jak państwo wiedzą, zachowania Litwinów. Wtedy pani profesor Sankiewicz po wojnie, bo to jest również bardzo ciekawe wydarzenie, Pszczółka owszem, nadawała z Lublina, ale w tym czasie na Targowej, na Pradze powstało polskie radio, które nadawało przez megafon najpierw tylko na Pradze, później koło Hotelu Polonia. Taki megafon, czyli to były takie właściwie szczekaczki. No i między innymi, bo tam, jak państwo wiedzą, polski pianista, czyli Szpilman, tam z panią profesor notabene to są takie szczegóły pikantne, opowiadała mi, jak się Szpilman do niej zalecał, ale to już jest naprawdę ta historia boczna, która jest też tak samo co najmniej ciekawa. Spali w wannach na przykład. Także to był ten pierwszy okres Polskiego Radia po wojnie.

Mikołaj Morzycki-Markowski:

Bardzo dziękuję. Czy ktoś może jeszcze miałby ochotę zadać pytanie? Nie widzę. W takim razie chciałbym gorąco pani doktor podziękować za wspaniały wykład.

Anna Katarzyna Dulska:

Państwu bardzo dziękuję za uwagę, za dyskusję, za komentarze. A Muzeum Historii Polski za organizację tych wykładów.

Mikołaj Morzycki-Markowski:

Jesteśmy zaszczyceni pani doktor, a państwa chciałbym zaprosić jeszcze 25 listopada na debatę poświęconą polskim socjalistom w okresie międzywojnia. Państwu bardzo dziękuję za przybycie tak liczne na nasze spotkanie. Bardzo dziękuję. Do widzenia.