Co wydarzyło się jesienią 1956 roku. Polski październik i odwilż polityczna

Prowadzący:

Sowieckie czołgi jadą w stronę Warszawy. Na ulicach gromadzą się tłumy. Studenci wiecują. W partii komunistycznej trwa bezwzględna walka o władzę. A Władysław Gomułka, jeszcze niedawno więzień polityczny własnych towarzyszy, staje naprzeciw Nikity Chruszczowa i odmawia ustąpienia. Jesienią 1956 roku naprawdę niewiele brakowało, aby historia Polski potoczyła się znacznie bardziej krwawo. A jednak zamiast sowieckiej interwencji przyszedł październik. Wielki społeczny wybuch nadziei, odwilż i zmiany, które na trwałe odróżniły Polskę od wielu innych państw bloku wschodniego. Dlaczego więc dzisiaj tak słabo o nim pamiętamy? Dziś w podcaście Muzeum Historii Polski porozmawiamy o strachu przed sowieckimi czołgami, o fenomenie Gomułki, granicach polskiej odwilży i o tym, czy październik w 1956 roku był jednym z najważniejszych momentów w całej historii PRL. Moim gościem jest dr Paweł Sasanka z Instytutu Pileckiego. Serdecznie zapraszam. Michał Przeperski. Panie doktorze, Warszawa, październik 1956 roku. Czy to jest taki moment w naszej historii, gdzie Polacy bardziej się boją tego, że sowieckie czołgi zaraz wjadą i zrobią krwawą łaźnię? Czy trzeba było się bać czegoś zupełnie innego?

Gość:

Myślę, że boją się tego, że za chwilę wjadą tutaj sowieckie czołgi, ale też napięcie i emocje są takie, że za chwilę sami mogą pójść z butelkami na czołgi wtedy, kiedy zbliżą się i będą chciały wjeżdżać do Warszawy. Napięcie rosło począwszy od Poznania 56 roku. Wyraźnie widać to w danych napływających do centrali MSW. Liczba plotek, pogłosek. Jak wielkie i przełomowe znaczenie miał czerwiec 56 roku i bunt poznańskich robotników. Chociaż został spacyfikowany, to przez cały kraj przetaczały się fale pogłosek, plotek o tym, że za chwilę będzie fala masowych strajków. Liczba napisów na murach, że jesteśmy z poznańskimi robotnikami, jasno pokazuje, że społeczeństwo odrzucało propagandę na temat tego, co się wydarzyło w Poznaniu i ciśnienie gwałtownie rosło. Po siódmym plenum, gdzie tajemnicą poliszynela było, że władza, elita Komunistycznej Partii Komunistycznej jest skłócona, emocje wzrosły jeszcze bardziej. To rosnące napięcie dosyć dobrze widać w danych dotyczących pobić umundurowanych milicjantów. Nie pamiętam teraz dokładnych liczb, ale było tak, że widać skokowy wzrost tej liczby, począwszy po czerwcu 56 roku, we wrześniu i w październiku. Każdego miesiąca było to kilkudziesięciu pobitych umundurowanych milicjantów. Wystarczyło, że na przykład w czasie imprez sportowych różnych pod każdym pretekstem dochodziło do tumultu, w którym mówiono: trzeba bić blacharzy bijemy, zabić, zabić blacharzy. Wystarczyło, że tacy ludzie właśnie w różnych przypadkowych sytuacjach pojawili się na ulicy i dochodziło do tumultu, niekiedy wręcz blisko linczu. To pokazuje, jak bardzo to napięcie było realne. I wreszcie gdy czołgi sowieckie ruszyły już na Warszawę, zostały zatrzymane na polecenie Chruszczowa i przez kilka dni pozostawały pod Warszawą w jednej z miejscowości na zachodzie Polski, w okolicach Wałcza. Czołg przejechał jedno z dzieci. Okoliczność ludność zbierała się, organizowała, zbierała butelki z benzyną, żeby ruszyć na te czołgi i pomścić śmierć tego dziecka, co wydaje mi się, jasno pokazuje, jak blisko było tragedii.

Prowadzący:

No dobrze, to zanim cofniemy się, żeby zrozumieć, jaka jest geneza tych wyjątkowych i trochę wydaje mi się zapomnianych wydarzeń, to jedno krótkie pytanie. Proszę o krótką odpowiedź. Czy mamy rozumieć, że w październiku 56 roku Polska właściwie znajdowała się na krawędzi jakiegoś rodzaju, no powiem to wprost, wojny domowej?

Gość:

Wojny domowej nie, ale interwencji sowieckiej wydaje się... I historycy co do tego są zgodni, że o tym, że nie doszło do takiego rozlewu krwi, przesądziło oczywiście przełom polityczny i dojście do władzy Władysława Gomułki, będącego wówczas jednym z najpopularniejszych no, nie bójmy się tego słowa, ale nie bez mała bohaterem narodowym, w którym widziano człowieka, który przeciwstawił się Moskwie, przeciwstawił się Stalinowi i opowiada się za polską drogą do socjalizmu. W każdym razie było bardzo blisko do dramatu. Duże znaczenie miało zachowanie polskiej emigracji, zachowanie Radia Wolna Europa, w przeciwieństwie do Węgier. Jeśli chodzi o Polskę Jan Nowak-Jeziorański i za sprawą Jana Nowaka-Jeziorańskiego i Radia Wolna Europa apelowała o zachowanie spokoju, raczej tonowało emocje. Jeśli chodzi o Węgry, jest to znana, że Radio Wolna Europa Węgierskie wręcz przeciwnie, podgrzewał atmosferę. Mówiło o tym, że Zachód, że Amerykanie na pewno pomogą Węgrom, więc przyczyniło się niejako do tego, że na Węgrzech doszło do tragedii.

Prowadzący:

Do tego, co się działo na Węgrzech 56 roku też jeszcze dojdziemy, ale żeby to wszystko dobrze zrozumieć, trzeba się solidnie cofnąć i myślę, że rok 1953 to jest dobry moment, bo 5 marca 1953 roku umiera Józef Stalin. I to jest koniec pewnej bardzo ważnej epoki w dziejach świata. Na pewno w dziejach komunizmu sowieckiego to bezwzględnie, bo już właściwie kilka dni po śmierci Stalina zaczynają się pewne polityczne ruchy, które zdają się wskazywać na to, że ten do tej pory granitowy, totalitarny gmach będzie się zmieniał. Ludzie, którzy do tej pory go współtworzyli, tacy jak na przykład szef NKWD Ławrientij Beria, zaczynają... To jest chyba niespodziewane dla wszystkich być właściwie w awangardzie zmian. Beria proponuje zmiany, reformy. To wszystko dla samego Berii nie kończy się dobrze, bo zostaje usunięty przez swoich współtowarzyszy i skrytobójczo zamordowany gdzieś prawdopodobnie w roku 1953. Na czele sowieckiego państwa staje Nikita Chruszczow. I chociaż to jest tylko jedna postać, wymienilibyśmy ich więcej. Naprawdę w Związku Sowieckim zaczyna się bardzo dużo dziać. Te lata 53, 54, 55 one mają swoją dynamikę i pewnie są warte tego, żebyśmy osobno o tym porozmawiali. Ale gdyby powiedzieć to w kontekście tego, jak te wydarzenia, te w Związku Sowieckim, prowadzą nas do roku 56 w Polsce, to o czym przede wszystkim powinniśmy powiedzieć.

Gość:

Zacznijmy też od końca, od tego, jak jest postrzegany rok 56. Czasami jest oceniany w ten sposób, że był to manewr komunistów, którzy poprzez wynarodowienie dyktatury doprowadzili do uspokojenia, do oswojenia tej dyktatury i w ten sposób ustabilizowali jej trwanie na kolejne lata, co jest spojrzeniem kompletnie ahistorycznym i ignorującym tak naprawdę to, co się rzeczywiście działo. Ale wracając do tego, o czym mówiliśmy, czyli do 53 roku, tak naprawdę trzeba powiedzieć, że owszem, w momencie śmierci Stalina Związek Radziecki wydawał się potęgą, ale był to kolos na glinianych nogach. Jego najbliżsi współpracownicy Beria, Malenkow, Chruszczow i inni zdawali sobie sprawę z dramatycznego stanu, w jakim znajduje się imperium, ale można powiedzieć, że prowadzili w ostatnich latach Stalina pewną grę także w grę o przeżycie. Realne było to, że Stalin będzie próbował się ich pozbyć. Kluczowe jest jednak też to, co działo się w głowach komunistów zarówno w Związku Sowieckim, jak i w całym bloku.

I znaczenie tego jest zwykle niedoceniane, to znaczy opowiadamy o konkretnych wydarzeniach kto, co, a rzadziej zastanawiamy się dlaczego i w jaki sposób. A trzeba powiedzieć, że bardzo niewielu komunistów w ruchu komunistycznym na świecie w ogóle, a w Polsce w szczególności, pamiętało ruch komunistyczny przed Stalinem. Do tego momentu za Stalina rzeczywistość była prosta. To znaczy było jasne, że to Stalin jest człowiekiem, który decyduje o wszystkim i jest skrajnym radykałem. Wystarczyło zorientować się na Moskwę. Natomiast wraz z jego odejściem rzeczy przestały być oczywiste. Zasady, według których funkcjonowali komuniści, w ciągu kilkudziesięciu lat przestały obowiązywać. Oni znaleźli się w stanie anomii. Psycholodzy analizujący to oczywiście wiedzą, jakie to ma skutki. To znaczy, w jaki sposób reaguje grupa społeczna, gdy rozpadają się stany norm. Są ludzie, którzy szukają, próbują uciekać do przodu, buntują się przeciwko, próbują coś zmieniać. Po przeciwnej stronie jest grupa, która broni starego porządku. Natomiast pomiędzy nimi jest grupa, która lawiruje, zmienia poglądy w zależności od sytuacji i to dosyć dużo tłumaczy chaos i niejasność, meandrowanie polskiej odwilży. To znaczy to, że komuniści w różnych sytuacjach zachowywali się inaczej. Jest piękny cytat, który zapamiętała, zapisała Flora Lewis w swoich pamiętnikach z 56 roku. To jest relacja z rozmowy z jednym z wysokich funkcjonariuszy Komitetu Centralnego, który...

Prowadzący:

Flora Lewis ta rozumiem dziennikarka.

Gość:

Jedna z najsłynniejszych amerykańskich dziennikarek XX wieku, która zapisała wypowiedź jednego ze swoich rozmówców, mówił, że: „W okresie komunizmu wszystko było proste. Wiedziałem, w jaki sposób, wiedziałem się zachowywać. Teraz, gdy zaczynam o tym wszystkim myśleć, po prostu boli mnie głowa”. I to jasno pokazuje, w jakiej mgle znaleźli się komuniści. Znalazła się także elita Polskiej Partii Komunistycznej. A wtedy dochodzi do XX Zjazdu Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego i tajnej mowy Chruszczowa, która jest wstrząsem, ponieważ Chruszczow nazywa po imieniu i potępia część zbrodni komunistycznych, zbrodni Stalina. Żeby było jasne oczywiście nie mówi o wszystkich. To znaczy z perspektywy Chruszczowa problemem było to, że Stalin wymordował elitę partii bolszewickiej i zbrodnie przeciwko komunistom, a nie zbrodnie w ogóle przeciwko mienszewikom, przeciwko przeciwnikom władzy komunistycznej. I to już jest wstrząsem, bo zbrodnie zostały nazwane po imieniu. W przypadku Polski to nakłada się na kryzys także takiego przekonania o własnej słuszności po nagraniach Józefa Światły ujawniającego, mówiącego o patologiach zbrodni komunistycznych w Polsce, co podważa takie przekonanie o tym, że mamy rację, a w przypadku Polski na kryzys spowodowany przez XX zjazd nakłada się jeszcze jedna rzecz, to znaczy śmierć Bolesława Bieruta.

Prowadzący:

Dobrze, to uporządkujmy to, bo kilka rzeczy tutaj padło. Rok 1954, jesień. To jest ten moment, kiedy Radio Wolna Europa z Monachium nadaje do Polski audycje Józefa Światły, byłego pułkownika 10. Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. To bardzo ważna instytucja, która właściwie odpowiadała za... Była jądrem aparatu terroru stalinowskiego. I mówiąc krótko Józef Światło, który ucieka z Polski w końcu 53 roku w obawie przed czystkami, bardzo dużo wie i bardzo dużo opowiada. A ludzie tego słuchają. Słuchają tego zwykli zjadacze chleba, ale słuchają tego też ludzie w aparacie władzy. I to wywołuje bardzo poważny ferment w Polsce w roku 1955. Wspomniał pan doktor o XX Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego i o bardzo ważnym, tak zwanym tajnym referacie Chruszczowa, tak zwanym tajnym, bo on szybko przestał być tajny. Tajny był w tym sensie, że miał pozostać no wiedzą tych, którzy go słuchali. A tych osób przecież też mało nie było w Pałacu Zjazdów w Moskwie. Czy ja dobrze zrozumiałem, że 25 lutego 1956 roku, bo to właśnie tego dnia Chruszczow swoją mowę wygłosił, czy to ludzie siedzący na sali się zorientowali: aha, rany, Stalin był zbrodniarzem. No chyba zdawali sobie z tego sprawę, prawda?

Gość:

Wielu wtedy kiedy Chruszczow odczytywał swoje przemówienia, on mówił długo, specjalnie zmieniając, nie trzymając się specjalnie tekstu, który miał przygotowany, ale towarzyszyły temu nerwowe napięcia. Ludzie słuchali go w napięciu tak, że było słychać brzęczenie pojedynczych much. O ile zimą może jakiekolwiek tam były. W każdym razie towarzyszył temu wstrząs. Nieliczni, którzy pamiętali partię komunistyczną sprzed Stalina, pamiętali o tym, słuchali o tym z niedowierzaniem, że dożyli tego momentu. Natomiast duża część słuchaczy, którzy siedzieli w Pałacu Zjazdów, to byli ludzie, którzy zrobili karierę i awansowali kosztem wymordowanych członków partii bolszewickich. Oni wyspecjalizowali się w realizowaniu poleceń, w podporządkowaniu się, zajmowali miejsca wymordowanej elity partii bolszewickiej. To jest też przecież casus zarówno Nikity Chruszczowa, jak i Malenkowa, którzy awansowali kosztem rozstrzelanych. Ci ludzie szczerze mówiąc, nie byli zainteresowani rozdrapywaniem przeszłości, tylko raczej kontynuowaniem swojej kariery. Natomiast chciałem opowiedzieć o tym, jak to było odebrane w Polsce. Miałem okazję i do tej pory pamiętam relację Krzysztofa Pomiana, który w swojej relacji opowiadał, w jaki sposób zareagowała jego matka.

To była rodzina z tradycjami. Znaczy rodzice Krzysztofa należeli do członków założycieli Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy od samego początku w samym centrum ruchu komunistycznego. Otóż kiedy mama Krzysztofa zobaczyła na gmachu Komitetu Centralnego podobizny Juliana Leńskiego i innych przywódców Komunistycznej Partii Polski wymordowanych przez Stalina w 37, 38 roku, z niedowierzaniem wysiadła z tramwaju, przejechała tramwajem przez most Poniatowskiego jeszcze raz i nie wierząc, że dożyła tej chwili, to znaczy miała łzy w oczach. Nieliczni komuniści, którzy tego dożyli, również mieli łzy w oczach. Nie wierzyli, że do tego mogło dojść. To pokazuje wstrząs, który stał się udziałem polskiego ruchu ruchu komunistycznego.

Prowadzący:

No dobrze, ale polski ruch komunistyczny to jest jakiś mimo wszystko margines. To jest elita polityczna tego czasu i w tym sensie jest ważna. Ale też kiedy polscy historycy oceniają to z perspektywy lat, patrzą znacznie szerzej. Duża część Polaków nie miała szczególnego nabożeństwa dla komunizmu, nie rozumiała tych tradycji albo też tę tradycje uważała za jakoś sobie dalekie. Przecież XX Zjazd do tego próbuje zmierzyć, że oto wiosną 1956 roku, kiedy informacje o tym, że Chruszczow potępił Stalina i to był zamach na największą dogmę całego systemu, no to właściwie wszystko, co do tej pory tutaj w Polsce komunistycznej zbudowano, przypominam, wiosna 56 roku jest jakoś możliwe do podważenia. Kiedy dodamy do tego ten chaos, który już wcześniej narastał w Moskwie, a Moskwa była tym centrum decyzyjnym, które też nadawało ton wydarzeniom życia ekonomicznego, społecznego i oczywiście politycznego również w Warszawie. No to z tego wszystkiego narodziła się ogromna energia i o tej energii chciałbym, żebyśmy porozmawiali, bo marzec, kwiecień 56 roku to jest taki moment w historii Polski kiedy, tak mi się wydaje, chyba najwięcej w dziejach drugiej połowy XX wieku w Polsce się dyskutuje, bo na rozmaitego rodzaju spotkaniach ludzie zadają pytania, trudne pytania. Komuniści, którzy do tej pory, no właściwie mieli odpowiedzi na każde pytanie, lepsze lub gorsze były to odpowiedzi, ale mieli te odpowiedzi. Teraz tych odpowiedzi nie mają. Cofają się, wątpią. I to jest jakiś fascynujący moment w historii 56 roku i na drodze do października.

Gość:

To zaczęło narastać tak naprawdę jeszcze przed XX Zjazdem na przestrzeni 55 roku, kiedy po trzecim, po III Plenum Komitetu Centralnego, kiedy z jednej strony zajmowano się aparatem bezpieczeństwa, likwidowaniem MBP, mówieniem o patologiach, a z drugiej strony walką z biurokratycznymi wypaczeniami. I teraz do tego momentu tego typu akcje, tego typu motywy wielokrotnie pojawiały się w historii ruchu komunistycznego, ale tym razem część elity partii komunistycznej podchodziła do tego zupełnie poważnie i bardzo często w 55 roku jeszcze za zamkniętymi drzwiami, ale mówiono o fiasku industrializacji, fiasku szóstego planu, o zbrodniach, o potrzebie rehabilitacji żołnierzy AK. To wszystko... Po raz pierwszy zaczęto mówić o... Mówiono o tym za zamkniętymi drzwiami w czasie obrad planów Komitetu Centralnego czy później komitetów wojewódzkich. Natomiast XX Zjazd i śmierć Stalina sprawiła, że to wszystko wylało się na ulice i zaczęto mówić o tym publicznie, o czymś, o czym jeszcze kilka tygodni czy kilka miesięcy wcześniej można było pójść do więzienia. Przypomnę, że słynny artykuł w tygodniku „Po Prostu” ”Na spotkanie żołnierzom AK” ukazał się na dzień przed śmiercią Bieruta, bezpośrednio po XX Zjeździe, ale jeszcze zanim ta gwałtowna fala wybuchła.

Sam Jan Olszewski wspominał, że zdał sobie sprawę z siły tego tekstu dopiero wtedy, kiedy dyktował ten artykuł zecerowi, który składał go i w pewnym momencie zdał sobie sprawę, zobaczył, że ten zecer płacze. Okazało się, że pochodził, że jego syn był AK-owcem, zginął w powstaniu warszawskim. To jest jeden oczywiście z takich elementów i i dyskusji, które nagle pojawiły się w życiu publicznym. I zmieniło to absolutnie.

Prowadzący:

Pozwólmy naszym słuchaczom to zrozumieć, bo ten tekst „Na spotkanie ludziom z AK” to był tekst wyjątkowy, dlatego że o Armii Krajowej się nie mówiło, a jeżeli się mówiło, to mówiło się źle jako o sile, która się źle Polsce przysłużyła. Mówiliśmy, a mówimy tutaj też o momencie, w którym jest po powstaniu warszawskim raptem lat 12. Z perspektywy roku 2026 powstanie warszawskie, działalność Armii Krajowej to właściwie nieledwie narodowa świętość. To jest słuszne i zrozumiałe. A w Polsce komunistycznej było zupełnie inaczej. Jeszcze jest jedna rzecz do wyjaśnienia. Co robi Jan Olszewski, polityk, który był związany z polskim niepodległościowym socjalizmem? Mówiąc szczerze, człowiek naprawdę bardzo daleki od komunizmu, potem jeszcze w latach 90. przedstawiciel raczej partii ugrupowań prawicowych, premier niepodległej Rzeczypospolitej. Co taki człowiek robi w oficjalnej komunistycznej prasie? To jest oczywiście pytanie naiwne dla badacza. Widzę, że pan doktor się uśmiecha, ale powiedzmy, dlaczego Jan Olszewski mógł publikować po prostu i był tam po prostu.

Gość:

Jest to przykład fenomenu funkcjonowania polskiej prasy właśnie po XX Zjeździe, wtedy kiedy polska prasa w sposób wyjątkowy w dużej mierze uwolniła się z okowów cenzury. W każdym razie była w stanie dyktować tematy publiczne i partia komunistyczna straciła nad nią wyłączną kontrolę. A w awangardzie polskiej prasy był tygodnik „Po Prostu”, który do pewnego momentu, do 55 roku był takim nudnym czasopismem, organem Związku Młodzieży Polskiej, czyli komunistycznej młodzieżówki. Natomiast właśnie który tworzyli młodzi ludzie wcześniej związani z komunizmem, którzy jednak najmocniej przeżyli no właśnie wątpliwości w związku z tym, gdy zaczęły wychodzić na jaw zbrodnie komunizmu. I wiosną 56 roku „Po Prostu” było fenomenem, to znaczy skupiało wokół siebie z jednej strony ludzi właśnie z przeszłością komunistyczną, zaangażowanych w komunizm, z drugiej strony przyciągało ludzi, którzy po prostu chcieli pisać i poruszać nowe tematy, przełamywać tabu. Takim człowiekiem był był Jan Olszewski. Później takim człowiekiem był na przykład Jan Józef Lipski. Więc z tego punktu widzenia „Po prostu” było fenomenem.

Prowadzący:

No dobrze, jesteśmy wiosną 1956 roku, ale sytuacja w Polsce zasadniczo przyspiesza, dzieją się kolejne polityczne rzeczy. Umiera 12 marca 56 roku Bolesław Bierut. A to oznacza, że zaczyna się sypać ośrodek kierowniczy władzy komunistycznej w Polsce. Nie mija kilka dobrych tygodni, a z kierownictwa odchodzą ludzie numer 2 i numer 3. Jakub Berman odchodzi. Odchodzi Hilary Minc. Okazuje się, że nowym szefem partii komunistycznej jeszcze w marcu 56 roku zostaje Edward Ochab. Postać cokolwiek szara, raczej pozbawiona takiego indywidualnego rysu, raczej pozbawiona charyzmy i chyba uważana od samego początku za postać przejściową. I taki człowiek ma Polskę przeprowadzić przez kryzys. Jak mu idzie?

Gość:

Wtedy kiedy do Warszawy do Komitetu Centralnego przyszła wiadomość o tym, że umarł Stalin, jednym z pierwszych, który o tym usłyszał, był Edward Ochab i relacje mówiące o jego reakcji na ten temat są zgodne. Był przerażony. To znaczy wiedział, że to on zostanie pierwszym sekretarzem, a zarazem doskonale zdawał sobie sprawę z kryzysu, w jakim znalazł się i centrum władzy, i partia komunistyczna. I nie miał pomysłu, koncepcji, w jaki sposób, powiedziałbym, prowadzić spójną politykę. Przede wszystkim nadrzędnym celem, który mu przyświecał, było utrzymanie jedności partii, utrzymanie jedności kierownictwa partyjnego. A kierownictwo czy ta elita partyjna zaczęła się bezpośrednio po śmierci Bieruta dramatycznie dzielić. To są z jednej strony natolińczycy, z drugiej strony puławianie. Te nazwy stały się głośne latem i jesienią 56 roku. Przypomnijmy może, że natolińczycy to są działacze, można powiedzieć, przygotowywani przez Moskwę w okresie stalinizmu do tego, żeby zastąpić towarzyszy żydowskiego pochodzenia na najwyższych kierownictwa. Tacy ludzie jak Zenon Nowak, Kazimierz Witaszewski, ludzie pełniący różne funkcje w aparacie władzy, to jest przykład spektakularny. Na przykład Zenona Nowaka, którego losy wojenne były zupełnie inne niż większości elity komunistycznej, który został po wojnie ściągnięty ze Związku Radzieckiego i błyskawicznie awansował do kierownictwa partyjnego, co jednoznacznie pokazuje, że był człowiekiem specjalnego zaufania Moskwy. Natolińczycy pragnęli zrzucić odpowiedzialność za patologię, za kryzys systemu, obciążyć tą odpowiedzialnością Żydów, a uspokoić nastroje społeczne, uspokoić sytuacje społeczne podwyżkami dla robotników. I posługiwali się antysemityzmem jako bronią polityczną przeciwko swoim przeciwnikom w partii, ale także po to, żeby się przypodobać Moskwie i na tej części zrobić karierę. Ta to stawianie przez Moskwę na natolińczyków wzbudziło reakcję w reszcie elity partyjnej, która wydaje się, że w sprzeciwie czy w obronie przed natolińczykami zaczęły się formować druga frakcja, czyli puławian, w większości działaczy żydowskiego pochodzenia. I sztandarową postacią i przywódcą był Roman Zambrowski, oczywiście też postać symbolizująca i człowiek numer 4 w stalinizmie, wokół którego skupiło się więcej działaczy żydowskiego pochodzenia, którym przypisuje się pewną reformatorskość, ale jest to bardzo wątpliwe. To znaczy, można powiedzieć raczej niechęć do represjonowania czy przykręcania śruby, a nie a specjalną reformatorskość. Ale tak naprawdę puławianie byli rdzeniem szerokiego ruchu przeciwnego natolińczykom. Razem z nimi byli tak zwani młodzi sekretarze, czyli młodsi członkowie partii komunistycznej polskiego pochodzenia, tacy jak Jerzy Morawski, Władysław Matwin czy Jerzy Albrecht, czy działacze skupieni wokół Józefa Cyrankiewicza premiera byli pepeesowcy. I to wszystko, to napięcie bardzo wyraźnie zaczęło rosnąć w momencie, kiedy po śmierci Bieruta do Warszawy przyjechał Chruszczow, który nie ukrywał swoich oczekiwań, żeby odsunąć działaczy żydowskiego pochodzenia, czyli Bermana i Minca. I już na plenum, w czasie którego wybrano Edwarda Ochaba, doszło do wyraźnych tarć walki frakcyjnej. Od tego momentu te emocje wyraźnie rosły. Jeśli spojrzymy na posiedzenia, na to, jak wyglądały posiedzenia Biura Politycznego, to widać, że wiosną, czyli w marcu, w kwietniu, w maju, w czerwcu 56 roku widać, że trwało coś w rodzaju ucieczki do przodu.

Z jednej strony zdawano sobie sprawę z tego, że napięcie rośnie, że trzeba, że niezbędne jest podniesienie, poprawa warunków życia społeczeństwa, że niezbędne są rehabilitacja komunistów. A po głośnym artykule, o którym już tutaj wspominaliśmy, że ta rehabilitacja nie może się ograniczyć do komunistów, ale musi objąć żołnierzy AK i innych członków polskiego podziemia. Ale widać, że były to poszukiwania w dużej mierze takie po omacku. Berman i Minc w zasadzie po śmierci Bieruta od razu zostają odsunięci od władzy tak naprawdę. To, że Berman oficjalnie składa rezygnację w maju, to jest tak naprawdę tylko przypieczętowanie pewnego no tego, co dokonało się bezpośrednio po tym. Natomiast niewątpliwie nie zdawali sobie sprawę z rzeczywistej atmosfery i nastrojów społecznych. Pokazuje to jasno, że w materiałach trafiających na biurka elity partyjnej nie było żadnej informacji o nastrojach w zakładach pracy, o sytuacji i nastrojach robotników. I dlatego takim szokiem dla aparatu władzy, dla komunistów był bunt w Poznaniu.

Prowadzący:

No właśnie, jeżeli chodzi o bunt w Poznaniu, my wszystkich naszych słuchaczy odsyłamy do innej rozmowy w cyklu podcastów Muzeum Historii Polski. Z doktorem Piotrem Grzelczakiem miałem okazję rozmawiać o czerwcu 1956 roku niejako zupełnie osobno, więc my nie możemy oczywiście o czerwcu nie wspomnieć, więc tutaj to to sygnalizuję te wydarzenia z 28 i 29 przede wszystkim czerwca 1956 roku. To z jednej strony bardzo poważny bunt robotniczy, z drugiej strony krwawa łaźnia, którą wojska polskie, choć dowodzone przez oficerów sowieckich w polskich mundurach, strzelało na wprost do polskich robotników. Wyjątkowo dramatyczne wydarzenia. Te dramatyczne wydarzenia miały też swoją genezę, o której właśnie w rozmowie z Piotrem Grzelczakiem szeroko mówimy. Wydarzenia czerwca 56 roku bardzo powiedzieć, że podgrzał atmosferę w Polsce, to chyba nic nie powiedzieć. Mamy latem 56 roku, w lipcu następującą sytuację. Chaos, który został wywołany wycieknięciem tego przemówienia Chruszczowa z lutego 56 roku, wcale się nie powściągnął, nie zmniejszył, raczej nastroje są jeszcze bardziej rozkołysane. Polskie, komunistyczne kierownictwo jest zdezorientowane i wewnętrznie skłócone. I w takiej sytuacji to kierownictwo musi sobie radzić z tak poważnym kryzysem jak czerwiec 56 roku.

Prowadzący:

Pierwsze komentarze kierownictwa, pierwsze komentarze PAP-u mówią o prowokacji. Mówią o jakichś zagranicznych agentach, agentach wprost albo o agentach wpływu, to minimum. I w takiej atmosferze w lipcu 56 roku dochodzi do chyba najdłuższego plenarnego posiedzenia Komitetu Centralnego w dziejach Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, VII Plenum PZPR, 18-28 lipca. Dlaczego to plenum jest takie długie? Dlaczego jest takie ważne? No i w ogóle rzadko kiedy w podcastach MHP mówimy o plenach. To taki właśnie językowy potworek z epoki. Pytanie poważne: dlaczego to jest takie istotne i co się właściwie wtedy wydarzyło?

Gość:

Choć nie jest to podcast dotyczący poznania i buntu Poznania, powinienem wrócić jeszcze dwoma zdaniami do buntu poznańskich robotników, żeby pokazać jego wyjątkowość. Otóż kiedy w czerwcu 53 doszło do powstania w NRD, wtedy kiedy na ulicach pojawiły się sowieckie czołgi, większość ludzi w zasadzie od razu uciekała. Pojedyncze, do bardzo rzadkich przypadków należało to, gdy ludzie rzucali w stronę czołgów kamieniami. I tak naprawdę w ciągu jeszcze tego samego, jeszcze tego samego dnia sowietom bardzo łatwo udało się opanować sytuację. Tylko tymczasem nigdzie nie doszło do sytuacji, w której zostałoby rozbite więzienie i wykorzystano by broń do walki. Tymczasem kiedy mówimy o Poznaniu, mówimy właśnie o takim mechanizmie, gdzie zostaje rozbite więzienie. Demonstranci czy bojownicy wykorzystują broń, jeżdżą po okolicznych komisariatach, pozyskują broń i bojownicy, którzy słyszą o tym, że cały kraj się buntuje, mają poczucie, że są elementem wielkiego powstania narodowego, więc zachowują się inaczej niż to miało miejsce w 53 roku w Niemieckiej Republice Demokratycznej.

Natomiast dlaczego Poznań był ważny, bunt robotników, był taki wstrząs. Otóż podam jeden przykład. Była taka głośna... Wydarzenie, które odbiło się głośnym echem zwłaszcza wśród warszawskiej inteligencji, kiedy w łódzkich zakładach dawnych Scheiblera, wówczas noszących imię generała Marchlewskiego, generał Kazimierz Witaszewski, czyli szef Głównego Zarządu Politycznego Wojska Politycznego, później jedna z czołowych postaci natolińczyków, mówił o tym, że w obronie partii partia może się bronić przeciwko takim ludziom jak... Przeciwko literatów może użyć także gazrurki. Od tego momentu Witaszewski przeszedł do historii jako tak zwany generał Gazrurka, symbol politycznego partyjnego betonu.

Prowadzący:

Gazrurka. A czym właściwie jest gazrurka?

Gość:

Gazrurka, czyli to prawda, powinniśmy o tym powiedzieć. Rurka metalowa służąca do gazu, wykorzystywana jako pałka tudzież maczuga.

Prowadzący:

Czyli bardzo mało sympatyczne wezwanie. Możemy po prostu użyć siły wobec intelektualistów.

Gość:

I od tego momentu stał się symbolem partyjnego betonu. Ale chciałem powiedzieć coś jeszcze, ponieważ Witaszewski powiedział wówczas coś jeszcze. „Nas oceniać ma prawo tylko klasa robotnicza”. Zapewne Witaszewski nie przypuszczał, że nie minie miesiąc od tego jego przemówienia, a klasa robotnicza rzeczywiście oceni ruch, oceni partię komunistyczną, rządzącą rzekomo w imieniu klasy robotniczej. Więc dla wszystkich komunistów było jasne, co się co się stało. I cała ta propaganda, która miała miejsce na początku o wrogiej prowokacji, była obrazą dla rozumu tak naprawdę myślących, także myślących komunistów, dziennikarzy, którzy chcąc nie chcąc musieli początkowo podporządkować się wytyczną płynącym z Komitetu Centralnego forsującego tą tezę. Ale ta teza błyskawicznie rozpadła się. To widać też w takich sporach o właśnie i w kolejnych sporach o genezę Poznania coraz wyraźniej widać, jak wygrywa to, że powiedziałbym winne były realne problemy klasy robotniczej, warunki życia robotników. W tej sytuacji dochodzi do posiedzenia Komitetu Centralnego, w czasie którego dochodzi do zderzenia z jednej strony natolińczyków, z drugiej strony puławian. Natolińczyków, czyli partyjnego betonu, oskarżającego puławian i liberalnych członków kierownictwa o to, że byli zbyt liberalni dla prasy.

Byli zbyt liberalni dla innych i w ten sposób przyczynili się do wybuchu, do tego, do czego doszło w Poznaniu. Z kolei puławianie, młodzi sekretarze, socjaliści mają świadomość, że to nie jest tylko kwestia przykręcenia śruby, ale że potrzebne są realne ustępstwa, żeby uspokoić sytuację. Tak naprawdę  nikt nie ma jasnego pomysłu, w jaki sposób to zrobić. W programie przyjętym przez VII Plenum przyjmowano takie długie programy, w których zapisywano, co chcą zrobić. Generalnie jest wiele zwrotów o potrzebie demokratyzacji. Są takie zwroty świadczące o tym, że ciepło wyrażano się o idei samorządności. Przypomnę może, że wielką karierę i wielką popularnością zaczęły się cieszyć samorządy. Rozwiązania, które zaczęły funkcjonować w Jugosławii w okresie Tito. Ale żadne z tych programów nie miał szansy zrealizowania w warunkach ostrego konfliktu politycznego, do którego wówczas doszło. Wszystko musiało zmierzać do jasnego rozstrzygnięcia i jednocześnie błyskawicznie zaczęła rosnąć pozycja polityczna człowieka, który do tej pory znajdował się na oucie, ale już wiosną zaczął wracać do politycznej gry, czyli Władysława Gomułki, byłego sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej, który w okresie stalinizmu trafił do więzienia za sprzeciwienie się Stalinowi.

Niewiele brakowało do tego, żeby miał proces i i został zamordowany. A latem 56 roku symbolizował niezależność polskiego ruchu komunistycznego od Moskwy i od Stalina. Dawał taką nadzieję i był tak naprawdę jedyną alternatywą. Rozwiązaniem, które mogło przyczynić się do rozładowania napięcia.

Prowadzący:

No właśnie cały na biało pojawia nam się tutaj Władysław Gomułka. Gomułka, który opuszcza więzienie cichcem w roku 1954, w jego końcu. Wiosną 1956 zaczyna wysyłać sygnały, że oto chciałby na powrót zostać przyjęty do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Dla komunisty bycie poza partią to właściwie taka aksjologiczna tragedia. I dlatego o tym wspominam, bo to nie jest wcale takie czytelne z dzisiejszej perspektywy. W sierpniu 1956 roku Władysław Gomułka dostaje legitymację partyjną. No to jak to jest? Ci przywódcy komunistyczni, Edward Ochab na ten przykład, oni się zgadzają, żeby przyjąć Gomułkę, wiedząc, że on będzie rywalem do władzy. Co oni sobie właściwie wyobrażają? Tak gdybyśmy mieli na to krótko spojrzeć racjonalnie, może nawet lekko cynicznie.

Gość:

Początkowo nikt nie dopuszczał takiej możliwości. Gdy zaczęło się mówić od samego początku od wiosny 56., od marca Gomułka był alternatywą dla elity partii komunistycznej. Kiedy napisał pierwszy list do Biura Politycznego, on pisał ten list, wiedząc, że pisze do ludzi, którzy decydowali o wsadzeniu do więzienia, że wszyscy tam bez znaczenia, czy mowa o Bermanie, Bierucie czy o Ochabie, że mowa o ludziach, którzy decydowali o wsadzeniu go do więzienia, którzy są skompromitowani i bardzo długo niezależnie od tego, o której stronie podziału politycznego w elicie mówimy. Ci ludzie, powiedziałbym, obawiali się, że gdy do władzy powróci Gomułka, po prostu będzie chciał się zemścić. Ale po Poznaniu czy w czasie posiedzenia Komitetu VII Plenum stało się oczywiste, że nie ma innego wyjścia. Jego pozycja zaczęła błyskawicznie rosnąć, chociaż publicznie na forach mówiono o tym, że trzeba z nim zacząć rozmawiać. Bardzo dużo środowisk i pojedynczy członkowie Biura Politycznego ruszali do Gomułki na indywidualne, prywatne rozmowy, żeby najpierw go wysondować, co sądzi, co myśli, jakie ma plany, co chce zrobić.

I zaczęła się polityczna, polityczna licytacja, którą Gomułka odczytywał doskonale. W pewnym momencie zaoferowano mu stanowisko wicepremiera, które Gomułka odrzucił. Od tego momentu było oczywiste, że w grę może wchodzić tylko najwyższe stanowisko, czyli przywódcy partii. Tutaj kluczową rolę odegrał premier Józef Cyrankiewicz. Kiedy we wrześniu z Polski wyruszyła delegacja do Chin, na lotnisku w Okęciu Edward Ochab, czyli przywódca, czyli pierwszy sekretarz, rozmawiał z premierem Józefem Cyrankiewiczem, że trzeba coś zaproponować Władysławowi Gomułce. To Ochab powiedział: zaproponuj mu coś, co leży w twojej kompetencji. Na to Józef Cyrankiewicz w rozmowie z Gomułką zaproponował mu swoje stanowisko, że on ustąpi i oddał mu stanowisko premiera. Tym zaskarbił sobie wdzięczność Gomułki, który pamiętał ten akt Cyrankiewiczowi w zasadzie do końca swojego politycznego istnienia. Ale od tego momentu było oczywiste, że w grę wchodzą najwyższe stanowiska.

Prowadzący:

Jedna sprawa to są rozgrywki w łonie kierownictwa partyjnego. Ale chyba bardzo istotną rzeczą jest, zanim opowiemy sobie dokładnie o miesiącu październiku 1956 roku to, co właściwie symbolizował dla Polaków jesienią 56 roku Władysław Gomułka. Bo to jest chyba nie mniej istotne od tego, jakie miał realnie polityczne plany.

Gość:

Wtedy kiedy go odsuwano w 48 roku, to pokazują jasno raporty o nastrojach społecznych, zapisy, w jaki sposób komentowano. Pokazuje to, że ludzie niezależnie od całej propagandy, która towarzyszyła... W jakiś sposób, oczerniano i opisywano Gomułkę, dość dobrze odczytywano jego rzeczywiste intencje. Że Gomułka jest takim, jest podobny do Josipa Broz Tito. Jest co prawda komunistą, ale jest naszym polskim komunistą, który chce budować socjalizm, ale chce budować ten socjalizm, dostosowując go do naszych polskich potrzeb, oczekiwań i możliwości. I Maria Dąbrowska zapisała to w swoich dziennikach, że to był taki kamień węgielny położony pod legendę Gomułki w 56 roku. Wtedy kiedy zaczęto mówić o powrocie Władysława Gomułki, wielu Polaków pamiętało właśnie to. Nie chciało pamiętać o tym, że Gomułka był sekretarzem partii komunistycznej, który ponosił moralną i polityczną odpowiedzialność za krew przelewaną w okresie instalowania komunistów, że firmował nieprzeliczone zbrodnie. Ale właśnie to, że opowiadał się za pewną autonomią Polski w stosunku do Związku Sowieckiego i w tym różnił się od Bieruta, Bermana, Minca czy innych sowieckich komunistów.

Nie wiedziano wiele o jego poglądach i szczerze mówiąc, to nikogo tak naprawdę nie interesowało. Ważne było to, że on gwarantuje pewną niezależność od Moskwy.

Prowadzący:

Mamy początek października 1956 roku i to chyba nie jest przypadek, że w październiku zaczęło się robić jeszcze bardziej gorąco. Bo gdybyśmy taki wykres wzorem Jakuba Karpińskiego, wykres polskiej gorączki, ale tylko z roku 1956, to on byłby co prawda zygzakowaty, ale temperatura właściwie od początku roku chyba generalnie rosła i w październiku urosła do najwyższych wartości. Czy to dlatego październik 56 roku stał się takim krytycznym momentem, że no co tu dużo mówić, początek października to po prostu początek roku akademickiego?

Gość:

Również. Zacznijmy może od tego, że po całym kraju począwszy od VII Plenum, rozchodziły się plotki i pogłoski o konflikcie wewnątrz partii, wewnątrz elity partyjnej, o ostrych sporach. One były tajemnicą poliszynela. Mówiono o nich powszechnie w Warszawie i to nie była żadna tajemnica. Atmosferę dodatkowo podgrzało to, gdy we wrześniu rozpoczęły się procesy poznańskie, które odbywały się w zupełnie innej atmosferze. Przypomnijmy może, że władza próbowała przywrócić poczucie elementarnej sprawiedliwości. Teoretycznie walczyła z praworządnością, próbowała przywrócić pewne elementarne standardy. Co więcej, zaczęło jej zależeć na opinii publicznej. I procesy poznańskie były pierwszymi, na które w takiej skali dopuszczono obserwatorów zagranicznych, zagranicznych dziennikarzy. Także dlatego, że zachodni dziennikarze, zachodni obserwatorzy byli obecni w Poznaniu, więc jasno widzieli, co się stało na ulicach Poznania. Szeroko poinformowali o tym zachodnią opinię publiczną i tak samo szeroko informowali zachodnią opinię publiczną o przebiegu procesów poznańskich, które już podgrzały atmosferę. Mówiąc w skrócie, nie wchodziło w grę zorganizowanie procesów i znalezienie tych... Nie było możliwe znalezienie prowokatorów tej prowokacji poznańskiej.

Natomiast świadkowie, uczestnicy tych procesów zaczęli na przykład mówić o tym, że świadkowie czy zatrzymywani po Poznaniu byli bici przez milicjantów i że te tajemnice zaczęły wychodzić na jaw. Dodatkowo na początku października, tak jak pan doktor wspomniał, z wakacji akademickich wrócili studenci. I od tego momentu w Warszawie Uniwersytet Warszawski, Politechnika Warszawska zaczęły być dodatkowymi ośrodkami poszukiwania rozwiązań i naciskającymi na zmianę. A dodatkowo to napięcie, wspomniałem już o tym, widać było na poziomie społecznym w skali całego kraju. To znaczy dramatycznie rosnącą liczbę incydentów i napięć, przypadków pobić umundurowanych milicjantów świadczących o tym, że ta no, powiedziałbym, że to napięcie rośnie i w którymś momencie może po prostu eksplodować.

Prowadzący:

Właśnie zaczęliśmy naszą rozmowę od napięcia. Zaczęliśmy naszą rozmowę od takiego, no takiego spojrzenia na październik 56 roku jako ten moment, kiedy może nastąpić sowiecka interwencja. Skoro Polska jest tak niestabilna, skoro ta władza zaczyna się chwiać, skoro jest, to nie wiadomo, w którą stronę pójdzie sytuacja, to czy nie jest tak, że no, mówiąc krótko, Związek Sowiecki, sowieckie kierownictwo i sowiecka armia nie myśli o tym już wcześniej, żeby może pomóc polskim towarzyszom? Oczywiście to eufemizm, który oznaczałby wprowadzenie tutaj, no nie tyle do Polski, bo w Polsce już sowieckie wojska były, ale wyprowadzenie tych sowieckich wojsk, które stacjonowały w garnizonach tu i ówdzie, wyprowadzenie na ulice polskich miast.

Gość:

Przede wszystkim myślę, że Chruszczow nie zdawał sobie sprawę, że w dużym stopniu to on sam był generatorem i przyczynił się do tego, do czego ostatecznie doszło, na przykład naciskając na wybór Edwarda Ochaba. I Moskwa... Dodajmy może jedną rzecz, o czym nie wspomnieliśmy, ale że jednym z elementów takiej kontrolowanej przebudowy imperium po upadku po śmierci Stalina była też świadoma przebudowa mechanizmów zarządzania imperium, w tym zwiększenie zakresu autonomii w lokalnych państwach satelickich, w tym Polsce. Moskwa przestała bezpośrednio interweniować w każdej drobnej sprawie, tak jak było, tak jak było to do 53 roku, że zostawiała pewien zakres autonomii. I tak było również w przypadku Polski, chociaż począwszy od 55 roku Moskwa kilkukrotnie sygnalizowała swoje zaniepokojenie na przykład artykułami w polskiej prasie. Interweniowała w przypadku „Trybuny Ludu”, czyli takiego czołowego organu Komitetu Centralnego. Przekazywała swoje wyrazy zaniepokojenia, naciskała na zmianę, ale w ramach zakresu autonomii. W ramach autonomii, którą cieszyli się polscy komuniści, nie doszło na przykład do czystki w ramach „Trybuny Ludu” czy innych tytułów. Taka próba interwencji, okazania zaniepokojenia miała miejsce w czasie VII plenum, o którym już tutaj mówiliśmy. A to jest bardzo istotny aspekt. Otóż w przerwie obrad VII plenum, to było 22 lipca, czyli tak zwane obchody urodzin Polski Ludowej, święto państwowe w okresie PRL-u, kiedy świętowano powstanie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Z tej okazji do Polski przyjechała bardzo silna delegacja sowieckiego kierownictwa na czele z premierem Bułganinem, wówczas osobą numer dwa, ale także na przykład z sowiecką generalicją. W czasie uroczystej akademii w Sali Kongresowej w Pałacu Kultury, gdzie przy tego typu okazjach z reguły wygłaszano sztampowe przemówienia, ale w przemówieniu Bułganina znalazł się passus świadczący o wyraźnym zaniepokojeniu postawą polskich dziennikarzy, polską prasą. Po tym przemówieniu sowiecka delegacja wyruszyła w tournée po Polsce, gdzie była hucznie przyjmowana i co szczegółowo relacjonowano w prasie. A to wszystko było bez precedensu, bo do tej pory tego typu sytuacje się nie zdarzały i obserwatorzy jasno odczytywali to, że jest to próba nacisku na polskich komunistów, żeby coś zrobili u siebie i jakoś się, mówiąc w skrócie, ogarnęli.

A na zakończenie tej długiej wizyty ostatnie przemówienie wygłosił, jeśli dobrze pamiętam, któryś z sowieckich generałów. Nie pamiętam, czy nie był to Żukow, który wprost mówił o tym, że trzeba bronić socjalizmu także siłą. I było to wyraźne pogrożenie palcem, co się może wydarzyć.

Prowadzący:

Panie doktorze, październik 56 roku jest pełen brzemiennych w potem skutki wydarzeń. Z początkiem miesiąca w Warszawie, także w innych ośrodkach akademickich zaczynają się wiece. I one właściwie trwają i trwają, i skończyć się nie chcą. Partia komunistyczna to widzi. Władysław Gomułka zaczyna uczestniczyć w posiedzeniach najważniejszych gremiów partyjnych, przede wszystkim Biura Politycznego. Te dokumenty mamy w połowie października. Zostaje wyznaczona data zebrania, następnego plenarnego zebrania Komitetu Centralnego, tak zwane VIII Plenum Komitetu Centralnego. I chociaż znowu ten koszmarek językowy się tutaj pojawia, tam się dzieją politycznie bardzo ważne rzeczy i właściwie wydarzenia z 19, 20, 21 i kilku kolejnych dni październikowych 56 roku. One potem stają się szalenie ważne z wielu różnych perspektyw w prywatnej historii Władysława Gomułki, w historii komunistycznej Polski, ale chyba w ogóle w historii Polski w XX wieku. Zacznijmy od początku. Co się właściwie dzieje od 19 października 56 roku głównie w Warszawie zresztą?

Gość:

Zaczyna toczyć się polityczna gra. Z jednej strony politycznego centrum i liberałów w kierownictwie partii, czyli Ochaba, puławian, młodych sekretarzy, gra o powrót Władysława Gomułki. Z drugiej strony natolińczyków, którzy chcą to zablokować. Jedną z metod, po które sięgnęli zwolennicy powrotu Władysława Gomułki, było odwołanie się do opinii publicznej. Do tej pory informacje o obradach, o terminie obrad Komitetu Centralnego czy o rozstrzygnięciach plenów, po raz kolejny użyję tego koszmarka, ukazywały się po fakcie, to znaczy podejmowano decyzje, w prasie ukazywał się komunikat, że odbyło się plenum, podjęło takie i takie, i takie decyzje. Tym razem po raz pierwszy w historii partii komunistycznej ukazała się informacja, że tego i tego dnia odbędzie się plenum. Co więcej ukazała się informacja, jakie będą planowane zmiany w kierownictwie, to znaczy, kto ma objąć kierownictwo. Jednym słowem było to wyraźne odwołanie się do opinii publicznej, do ludzi w Warszawie, do studentów Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki czy robotników.

Prowadzący:

Ale sekundeczkę to jednej rzeczy tutaj nie rozumiem. Przecież było tak, powiedział pan, że w marcu 56 roku do Warszawy przyjechał Chruszczow i przypilnował, żeby wybrano Ochaba. To, co w październiku 56 roku Chruszczow dał zgodę na to, żeby Gomułka wszedł do kierownictwa partyjnego?

Gość:

Nie dał zgody i był tym wyraźnie zaniepokojony. To znaczy wtedy, kiedy do Moskwy dotarły informacje o tym, że to polscy towarzysze zbierają swoje plenum, że chcą zmienić władze i że Ochab, czyli uzgodniony i zaakceptowany przez Moskwę pierwszy sekretarz, ustępuje na rzecz Władysława Gomułki bez zapytania się, zasięgnięcia opinii Moskwy w tej sytuacji to, co mógł zrobić Chruszczow, to wsiąść w samolot, wziąć szeroką delegację członków prezydium, członków członków Prezydium Komitetu Centralnego, Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, szeroką, bo zawierającą nie tylko jego wsparcie, jego i jego zaplecze, ale także przeciwników w rodzaju w rodzaju Mołotowa. Przyjechać i spróbować zablokować tą zmianę.

Prowadzący:

Po prostu przyjechać i zablokować zmianę, i co? I Gomułka nie chce się wycofać.

Gość:

Ta historia negocjacji w Belwederze jest szeroko znana. Przez wiele lat nie było wiadomo, z jaką konkluzją. Było wiadomo ogólnie, jak przebiegały i jak przebiegały nerwowe negocjacje w Belwederze po przerwaniu obrad VIII plenum. Bo przypomnijmy, że po zapowiedzi o tym, że chcą przylecieć, Edward Ochab powiedział, że nie powinni, nie powinni przylecieć. Kiedy przylecieli, wylądowali na warszawskim Okęciu wbrew wyraźnemu zaproszeniu. To jest głośna historia. Gdy wylądował tam Chruszczow, podszedł przywitać się najpierw z sowiecką generalicją, marszałkiem Rokossowskim, a wygrażał pod adresem polskich komunistów. Mówił, że ten numer wam wam nie przejdzie. W tej sytuacji rozpoczęły się obrady VIII plenum, po czym bardzo szybko zostały wstrzymane, a członkowie polskiego kierownictwa udali się na negocjacje z kierownictwem sowieckim w Belwederze. Bardzo długo nie było znane i jakie były końcowe ustalenia tej rozmowy. Dzięki zapiskom Jana Dzierżyńskiego odnalezionych po latach i opublikowanych przez Andrzeja Werblana, wiemy, że Chruszczow wyjechał z Polski bez porozumienia, bez przyznania, że zaakceptuje powrót Władysława Gomułki do władzy.

I przez kilka dni te negocjacje, które toczyły się nocą, odbywały się w cieniu napływających do Belwederu informacji o tym, że do Warszawy zbliżają się sowieckie kolumny pancerne jadące z baz na zachodniej i północnej Polsce. Jednym słowem, że sowiecka interwencja zbrojna w praktyce już się rozpoczęła. Chruszczow wyjechał z Warszawy bez osiągnięcia porozumienia, a sowieckie czołgi przez kilka dni stały na swoich pozycjach w odległości kilkunastu kilometrów od Warszawy, to znaczy na przykład w Jabłonnie na północy.

Prowadzący:

Panie doktorze, przepraszam, pan powiedział kilkakrotnie o tym, że sposób, w jaki negocjacje wyglądały, jest powszechnie znany. No tu się nie zgadzam. Nie jest. No powiedzmy o tym, jak wyglądały te negocjacje. Bo ja akurat wiem. Niech dowiedzą się też nasi słuchacze. Dlaczego? Dlatego, że no wedle mojej najlepszej wiedzy nigdy jeszcze nie bywało tak w historii stosunków polsko-sowieckich, nigdy wcześniej i nigdy później, że przyszły in spe zaakceptowane, ale jednak już tutaj, w Polsce, uznawany za przywódcę przywódca komunistyczny Władysław Gomułka z taką pasją broni swoich racji, że w gruncie rzeczy wrzeszczy na Chruszczowa. No tego po prostu nigdy nie bywało.

Gość:

To prawda, to był przypadek niebywały nie tylko w historii Polski czy polskich komunistów, ale także w historii ruchu komunistycznego w ogóle. Ale trzeba tutaj dodać jedną rzecz. Wtedy kiedy w 47, 48 roku dochodziło do gwałtownego zwrotu stalinizacji, sowietyzacji, to Gomułka... Dodajmy też wcześniej, że Gomułka tym wyróżniał się od innych polskich komunistów, że został wybrany sekretarzem Komitetu Centralnego PPR bez porozumienia z Moskwą, wtedy kiedy w okresie, mówimy o okupacji, w momencie, kiedy została zerwana łączność z Moskwą. Był, można powiedzieć, człowiekiem, który wyrósł z dołu, nie miał akceptacji Moskwy, ale był niejako autentycznym, oddolnym liderem polskich komunistów mającym autentyczną charyzmę. Jako Sekretarz Generalny Polskiej Partii Robotniczej potrafił kilkukrotnie przeciwstawiać się, dyskutować ze Stalinem, na co inni polscy komuniści patrzyli z niedowierzaniem, z zaskoczeniem także świadomi tego, czym to się może skończyć. W jaki sposób patrzył na to Stalin? Pewnie również Gomułka go złościł, irytował na swój sposób. Może też wzbudzał szacunek. Być może Gomułka nie wiedział do końca, co to oznacza.

W każdym razie wyróżniał się. To jest pytanie, na ile to była cecha charakteru Władysława Gomułki, na ile mogło być to uwarunkowane w spektrum autyzmu, w takim specyficznym uformowaniu Władysława Gomułki, który zrobił coś, czego nie zrobił dotąd żaden komunista. I w tej sytuacji rzeczywiście Władysław Gomułka był tym człowiekiem, który realnie krzyczał na Chruszczowa, bronił racji, przedstawiał się jako polski komunista, ale jednocześnie zdający sobie sprawę, że Polska musi być socjalistyczna, musi być komunistyczna i że on jako lider polskich komunistów będzie stał na straży tego, żeby Polska była w sojuszu ze związkiem ze Związkiem Radzieckim. Jest taki znamienny zapis właśnie z tych rozmów, że w pewnym momencie Gomułka tak się zapamiętał w tym argumentowaniu i krzyczeniu na Chruszczowa, że przeszedł na polski. A Chruszczow był przez moment dłuższy bezradny i słuchał krzyczącego Gomułkę. Zobaczył, że z kącika ust cieknie mu ślina. I te relacje mówią zgodnie o tym, że był to moment, który zrobił na Chruszczowie ogromne wrażenie i wpłynął, właśnie przekonał go do tego, że co prawda Gomułka nie jest wybrany za jego akceptacją, ale jednocześnie że jest jego partnerem.

Prowadzący:

Z punktu widzenia politycznego ten moment, w którym wojska sowieckie zatrzymują się na rogatkach Warszawy, Andrzej Leon Sowa podaje w swojej „Historii politycznej Polski 1944-1991” kwotę ponad 100 tysięcy złotych. I to była kwota, która później została wydana na naprawy dróg. Ubytki dróg poczynione sowieckimi gąsienicami. To nie były żarty. Polska zatrzymała się na za pięć dwunasta, a może za dwie dwunasta przed sowiecką interwencją. Więc te wrzaski Władysława Gomułki, jakkolwiek one mogą nie wydawać nam się lekko groteskowe, miały ogromne polityczne znaczenie. Ale historia polityczna tutaj się nie zatrzymała. No bo tak z jednej strony w kolejnym miesiącu, listopadzie 56 roku Władysław Gomułka i polska delegacja jadą do Moskwy i to tam właśnie dochodzi do stopniowego uznania Gomułki za polskiego lidera. Tam zaczynają się rozmowy polityczne, które kładą fundament pod stabilizację relacji polsko-sowieckich. To z jednej strony, ale z drugiej strony są jeszcze dwie istotne rzeczy. Jedna to jest to, co się dzieje w Polsce. 24 października 56 roku ma miejsce w Warszawie wiec, na którym w swoim czasie mówiono, że było ponad milion ludzi. Chyba milion nie było, ale tłumy były rzeczywiście nieprzebrane. Władysław Gomułka przemawia na Placu Defilad. Co mówi i dlaczego to jest takie ważne?

Gość:

Historycy w latach 90. używali być może nieco zbyt publicystycznego określenia, ale w nieco zbyt publicystyczny sposób odpowiadano na pytanie, kiedy skończył się październik? Skończył się właśnie w czasie tego przemówienia. Ponieważ Władysław Gomułka zabrał, nie powiedzieliśmy tutaj o jeszcze jednym bardzo ważnym momencie, to znaczy przemówieniu Władysława Gomułki w czasie w czasie VIII plenum. To było jego przemówienie programowe, między innymi o potrzebie rozliczenia stalinizmu, zbrodni stalinowskich, o swobodzie rozwiązywania spółdzielni produkcyjnych na wsi. Po tym przemówieniu na wsi rozwiązało się większość spółdzielni produkcyjnych, które rolnicy utożsamiali z kolektywizacją. W czasie tego przemówienia, w czasie VIII plenum Władysław Gomułka przemawiał jeszcze nie jako przywódca partii, nie pierwszy sekretarz, ale kandydat do tego stanowiska. I mówił jako były  więzień stalinowski. To przemówienie miało olbrzymią moc. On mówił po raz pierwszy i ostatni z oficjalnej trybuny, potępiając i rozliczając zbrodnie stalinowskie, bo to najbardziej deantystalinizacyjne przemówienie, jakie wybrzmiało z oficjalnych trybun w okresie w okresie komunizmu. Ale gdy Władysław Gomułka stanął na trybunie przed Pałacem Kultury, mówił nie jako kandydat do władzy, ale jako pierwszy wybrany pierwszy sekretarz, który był witany i fetowany jako bohater.

Natomiast od tego momentu głównym celem Władysława Gomułki było ustabilizowanie sytuacji, wyciszenie emocji, a z czasem stopniowe wycofywanie się z ustępstw, na które partia władze musiały pójść w 1956 roku. Nie powiedzieliśmy tutaj jeszcze o tym, co działo się na arenie międzynarodowej, a powinniśmy powiedzieć o rozgrywce i o tym, jak równolegle zaczęły się... O tym, o stosunku do tego, co dzieje się w Polsce. Rozmawiali ze sobą czy komunikowali się Mao Tse-tung i Chiny z Nikitą Chruszczowem i sam Władysław Gomułka przez wiele lat miał przekonanie, że interwencji Mao Tse-tunga i Chin zawdzięcza Polska, że nie doszło do sowieckiej interwencji zbrojnej.

Prowadzący:

W jakim sensie interwencji chińskiej? Co to ma oznaczać? Bo kiedy mówimy o interwencji, to może też oznaczać, że Chińczycy zagrozili, że wyślą wojska...

Gość:

Nie, tego, że Chińczycy kategorycznie sprzeciwili się sowieckiej interwencji zbrojnej w Polsce. Najnowsze badania pokazują, że decyzję o wstrzymaniu marszu wojsk na Warszawę Chruszczow podjął sam. Że ta informacja dotarła  do Pekinu później. Co nie zmienia faktu, że Chińczycy wyraźnie zachęcali polskich towarzyszy właśnie do marszu w kierunku autonomii. Prezentowali swoje wyraźnie przyjazne stanowisko. No i powinniśmy wreszcie powiedzieć o tym, co wydarzyło się na Węgrzech.

Prowadzący:

Jeszcze zdążymy powiedzieć o tym, co się wydarzyło na Węgrzech, bo to jest bardzo ważny kontekst i też kontekst pamięci. Ale tu musi paść jeszcze jedno doprecyzowanie. Powiedział pan, że 24 października 56 roku, wtedy kiedy dla wielu październik, czyli reformy, można powiedzieć, że to synonimy, miał się dopiero zacząć, to on tak naprawdę się skończył. Powiedział pan, że partia zaczęła się wycofywać z ustępstw. Tutaj istotnym kontekstem jest to, że to były ustępstwa na rzecz społeczeństwa, na rzecz jakiejś samoorganizacji społecznej. Partia zaczęła w toku wydarzeń roku 55, 56 po prostu powściągać swoje ambicje. Bardzo zelżała cenzura, jak się potem okazało przejściowo, ale bardzo zelżał terror. Terror już nie wrócił po 56 roku. Więc to są chyba te rzeczy, o których tutaj musimy powiedzieć drukowanymi literami. I chciałem, żeby to wybrzmiało. I teraz wróćmy do proponowanego przez pana kontekstu węgierskiego, bo on jest szalenie ważny. Kiedy 24 października 56 roku Gomułka przemawia na Placu Defilad, to w Budapeszcie już od dobrze ponad 24 godzin padają strzały.

Gość:

Tak, ale powinniśmy, zanim powiemy o roli Budapesztu, powinniśmy powiedzieć o jednej rzeczy, że  w XX wieku, a począwszy od XVIII wieku sytuacja i pozycja Polski zależy od koniunktury międzynarodowej. Utrata niepodległości, później jej odzyskanie zależy od układu sytuacji międzynarodowej. Podobnie po II wojnie światowej, czego by Polacy nie zrobili, utracili swój kraj, a mogli go odzyskać dopiero w 89 roku, wtedy kiedy rozpadł się zimnowojenny podział świata. I ten podział świata przez te 45 lat był trwały. Który szanował także Zachód, Stany Zjednoczone, niezależnie od wszystkich deklaracji propagandy czy w 53., czy w 56 roku. Natomiast wtedy kiedy przez kilka dni, to jest też istotne dla zrozumienia zakresu swobody, jaki miał Gomułka. On zachował w swoich wspomnieniach, w różnych notatkach, relacjach z rozmów różne pomysły zmian w systemie władzy. Na przykład o tym, żeby w wyborach do sejmu kandydowało więcej kandydatów niż jest miejsc. Miał różne pomysły. Wiele z tych pomysłów stało się nieaktualnych po 4 listopada, wtedy kiedy na Węgrzech rozpoczęła się druga sowiecka interwencja zbrojna, co jasno pokazało, jakie są granice autonomii. I że Związek Sowiecki jest w obronie swoich interesów gotów wyprowadzić czołgi na ulice i przelać krew. Tego samego dnia, tak się składa, że właśnie 4 listopada w Warszawie odbywają się dwa bardzo ważne wydarzenia. Z jednej strony Władysław Gomułka w Sali Kongresowej przemawia do aktywu partyjnego, z którym był skłócony, bo dochodził do władzy właśnie pod kątem także przeciwko aparatowi partyjnemu. On w czasie tego przemówienia wyraźnie godzi się z aparatem partyjnym, to znaczy zdaje sobie sprawę, że to właśnie aparat Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej jest tym kamieniem węgielnym, na którym musi się opierać władza partii komunistycznej. I to jest jego przemówienie ma charakter wyraźnie pojednawczy. A jednocześnie tego samego dnia swoje pierwsze kazanie, wiedząc już o tym, co wydarzyło się na ulicach Budapesztu, w kościele Świętego Krzyża, wygłasza prymas Stefan Wyszyński. To jest jego pierwsze kazanie po powrocie do Warszawy z internowania. Ja nie pamiętam teraz dokładnie, to nie będzie dosłowny cytat, ale prymas Wyszyński powiedział, że nie sztuką jest iść na barykady i zginąć w walce o wolność, natomiast sztuką jest żyć, zdając sobie sprawę ze wszystkich ograniczeń i funkcji, w jakich musimy funkcjonować. I to jest szalenie istotne, a wydaje mi się, że przechodzi zupełnie bez echa, ponieważ w tej wypowiedzi, w tym kazaniu prymasa Wyszyńskiego wybrzmiała cała jego filozofia na kolejne lata, na kolejne lata trwania Polski Ludowej, że w momentach kryzysowych polski Kościół z reguły starał się działać tonująco, nie podgrzewać, nie podgrzewać atmosfery. I to pokazuje kontekst geopolityczny, w jakim to się wszystko odbywało.

Prowadzący:

Myślę, że to jest bardzo dobry punkt do potencjalnego kolejnego naszego spotkania, abyśmy porozmawiali o tym, jak wyglądała Polska lat 56-57. To co, idąc za tytułem książki Jerzego Kochanowskiego, można określić jako rewolucję międzypaździernikową między październikiem 56-57 z perspektywy społecznej. O tej perspektywie społecznej za wiele dzisiaj nie powiedzieliśmy, ale to jest w porządku, bo wydarzenia polityczne 56 roku są szalenie ważne, żeby zrozumieć to, co się zmieniło społecznie. Trzeba też zrozumieć to, co się zmieniało politycznie. A działo się wyjątkowo dużo. Zatem myślę, że do tej rozmowy wrócimy. Ale na koniec chciałbym, żebyśmy się pokusili o odpowiedź na pytanie, jakie właściwie było znaczenie października 1956 roku dla wszystkiego, co się działo w Polsce później. Bo spośród wszystkich polskich kryzysów, tych polskich miesięcy, jak to nazywa Jerzy Eisler, znakomity historyk dziejów najnowszych, październik 56 roku chyba był wyjątkowy. Może był najważniejszym polskim miesiącem.

Gość:

Między polskimi miesiącami trwa swoista rywalizacja co do tego, który z nich jest najważniejszy. Myślę, że historycy zgadzają się co do fundamentalnego znaczenia dwóch. To znaczy właśnie roku 56 i rewolucji Solidarności 1980 roku. Natomiast niewątpliwie rok 56 miał fundamentalne znaczenie przesądzające o dalszej polskiej drodze przez realny socjalizm, którą można opisywać także jako drogę szlakiem strajków, buntów i manifestacji, czyli kolejnych polskich miesięcy. Myślę, że wymaga długiej czy szczegółowej refleksji, to mógłby być temat na fascynującą rozmowę, co sprawiło, że Polska weszła na tą drogę. Jakie było znaczenie roku 56, wydarzeń politycznych, a jakie kontekstu kulturowego, politycznego, szerokiego właśnie w tym, że ta polska historia potoczyła się, potoczyła się inaczej czy tak odmiennie, że Polska od tego momentu była postrzegana przez Węgrów, Czechów, Słowaków, Niemców jako, no właśnie, jako kraj liberalny. Tyle że te wydarzenia i znaczenie 56 roku bardzo szybko popadły w zapomnienie. Ja powinienem, przepraszam, bo powinienem powiedzieć o jeszcze jednej rzeczy, która z dzisiejszej perspektywy może wydawać się szokująco, ale wiele osób, które było aktywne w 56 i odegrało wówczas aktywną rolę, mówiło o tym, że pod względem poczucia zmiany na korzyść osobistej wolności, oddechu, wolności zmiana, jaka zaszła w 56 roku była większa niż ta, która zaszła w roku 89.

Co z naszej perspektywy wydaje się co najmniej dyskusyjne i szokujące. Ale takie relacje są. A druga rzecz, że nie mówiliśmy tutaj o fundamentalnych elementach odróżniających Polskę od innych krajów bloku, ale trzeba to powiedzieć o tym, że polskie rolnictwo od tego momentu było nieskolektywizowane, było wolne. I ten olbrzymi obszar, no właśnie, niezależny od władzy, miał fundamentalne znaczenie dla odrębności Polski na tle bloku. Plus druga rzecz polski Kościół, który był niezależny i był również ostoją wolności, niezależną siłą od partii komunistycznej. Co również wyróżniało Polskę na tle bloku. I w tym momencie, jeśli chodzi o te odrębności, postawimy kropkę. Natomiast powinniśmy powiedzieć o jeszcze jednej rzeczy. Więc mówimy tutaj o fundamentalnych wydarzeniach, które mają fundamentalny wpływ na dalszą historię Polski po 56 roku, a jednocześnie, że wszystko to, co się wówczas wydarzyło, popadło w dużej mierze w zapomnienie. To znaczy polska historia także w podręcznikach jest opisywana właśnie jako kolejne kroki ku wolności, czyli rok 56, ale nie październik, tylko czerwiec, później 68, 70, 76, rok 80. I to, że ta pamięć bardzo często dotyczy właśnie polskich miesięcy. Natomiast październik popadł w zapomnienie.

Prowadzący:

Ale dlaczego?

Gość:

Może podam najpierw dane. To znaczy w 2017 roku, jeśli dobrze pamiętam, były badania opinii społecznej, którą poproszono o wskazanie najważniejszych... Może nie wskazanie, ale zaznaczenie najważniejszych wydarzeń w historii Polski w XX wieku. I co nie dziwi, na czele tej listy znajduje się na przykład wejście Polski do NATO, odzyskanie niepodległości i tak dalej, i tak dalej. Natomiast które miejsce zajmuje rok 56? Otóż zajmuje przedostatnie z wynikiem poniżej 1%. Wyprzedza tylko manifest PKWN w 44 roku, co jasno pokazuje, że rok 56, nie mówimy o czerwcu, ale rok 56 jest jednoznacznie identyfikowany i pamiętany jako rok, który umocnił legitymizację władzy komunistycznej, a zupełnie odrzuca się, nie pamięta się o jego szerokich konsekwencjach. I ta pamięć zaczęła umierać bardzo szybko. Oczywiście w miarę narastającego rozczarowania w ciągu kilku lat po 56 i już na początku lat 60., w 61, 62 roku była postrzegana jako no właśnie, jako co najwyżej rewizjonistyczna próba naprawy socjalizmu, budowa socjalizmu z ludzką twarzą i wydaje się, że należy to łączyć z rosnącym wówczas znaczeniem frakcji moczarowskiej, z posługiwaniem się, odwoływaniem się do polskiej historii, do uczuć patriotycznych.

I od tego momentu rok 56 i to, co się wydarzyło w październiku, popadało, popadało w zapomnienie.

Prowadzący:

To jest bardzo interesujące i może też pokazujące nam, że takie podcasty jak nasz i rozmowa z historykiem, który pogłębi i pokaże różne konteksty, odwołując się do do źródeł, że to jest po prostu potrzebne. Bo pamięć to jedno, pamięć jest ważna, ale wiedza jest ważna. Niemniej do roku 56 na pewno będziemy jeszcze wracać, a póki co za rozmowę o październiku 56 bardzo dziękuję panu doktorowi Pawłowi Sasance z Instytutu Pileckiego.

Gość:

Bardzo dziękuję za zaproszenie. Dziękuję panu, dziękuję państwu.