Wybitni naukowcy, którzy wybrali Polskę

              [00:00][Prowadzący] Byli jednymi z najwybitniejszych naukowców i praktyków medycyny swoich czasów, choć ich biografie rozdzielają różne okresy naszej historii. Poza ogromnym wkładem w rozwój nauki cechuje ich jedno: dwóch wbrew Bismarckowi, a trzeci wbrew Hitlerowi wybrali Polskę jako swoją ojczyznę i polskość jako kulturę. W dzisiejszym odcinku profesor Michał Kopczyński opowie nam o postaciach Jana Mikulicza-Radeckiego, Ludwika Rydygiera i Rudolfa Weigla.

              Nazywam się Cezary Korycki i zapraszam na „Prześwietlenie. Inne historie Polski.”

              Część I. Przed Mikuliczem kroczy tylko Bóg.

              Był nazywany geniuszem medycyny, wynalazcą wielu chirurgicznych narzędzi, a nawet chirurgicznej maseczki. Panie Profesorze, może zanim porozmawiamy o Johannie von Mikuliczu-Radeckim opowiedzmy tak w ogóle czym w XIX wieku była chirurgia i jak wyglądała sala operacyjna tych czasów.

              [Gość] Chirurgia XIX-wieczna, właściwie na początku XIX wieku była czymś w rodzaju bardziej intelektualnej rzeźni, natomiast pod koniec XIX wieku była już właściwie czymś, co przypomina chirurgię dzisiejszą. Przypomina tylko, ale już jest bliska. Dlatego, że tam się dokonały rewolucje. Ponieważ ta wczesna chirurgia to były przede wszystkim amputacje, ewentualnie jakieś działanie takie ortopedyczne, ale one też często się kończyły przecież amputacją w przypadku jakichś poważniejszych, dzisiaj wyleczalnych złamań. No i są dwa momenty rewolucyjne technicznie. Jeden to jest koniec lat 40. XIX wieku – pojawienie się znieczulenia i zerwanie z takim odwiecznym przekonaniem, że ból i chirurgia są ze sobą absolutnie nierozdzielne. To zostało rozdzielone. Bardzo wielu lekarzy nie chciało w to wierzyć. Notabene znieczulenie jest pomysłem stomatologicznym. I to jest bardzo ciekawe, dlatego że stomatolodzy, no ponieważ oni się reklamowali, prawda, zawsze reklama, dzisiaj nawet, w świecie lekarskim też jest czymś takim no powiedzmy sobie nieczystym, prawda, traktowanym jako coś nieczystego. Natomiast stomatolodzy, nie stomatolodzy się reklamowali. Stomatolodzy reklamowali się, że robią straszliwie bolesne zabiegi bez bólu. I w związku z tym ich to jak najbardziej interesowało, tym bardziej, że byli to stomatolodzy amerykańscy, którzy to wymyślili. W końcu lat 40. te techniki znieczulenia przenoszą się do Wielkiej Brytanii i generalnie do Europy. No i nagle okazuje się, że chirurgia to nie jest tylko obcinanie kończyn, chirurgia to jest w ogóle prawda chirurgia, nie wiem, wewnętrzna, brzuszna i tak dalej. Że można pacjenta uśpić, można parę godzin go tam reperować rozcinając i on tego nie czuje. I tak umiera oczywiście, to znaczy większość umiera, umiera dlatego, że jeszcze jesteśmy przed drugą rewolucją, trzeba było 20 lat mniej więcej, ażeby to się rozpowszechniło to pewnie i 30, przed rewolucją antyseptyki i aseptyki. I tutaj sir Joseph Lister jest postacią numer jeden, który się zaczytał w Pasteurze. I w tych drobnoustrojach prawda Pasteura. I stwierdził, że te drobnoustroje trzeba jakoś zwalczać. No bo wtedy się uniknie ogromnej masy zakażeń pooperacyjnych, które powodują zgony pacjentów. I to była następna rewolucja, która zmniejszyła, dramatycznie zmniejszyła śmiertelność. To już nie jest tak, że ponad 50% pacjentów poddających się operacji ma gwarancję, że nie przeżyje tych operacji, albo nie przeżyje dłuższego czasu po zabiegu, nawet udanym. Teraz to wszystko się zmienia. I właściwie jesteśmy już w takiej erze chirurgii nowoczesnej. Oczywiście XX wiek to jest gigantyczny postęp. O tym postępie sobie jeszcze coś powiemy. Zresztą też ostatnia ćwierć XIX wieku, w której żyją nasi bohaterowie, to jest gigantyczny postęp. Ale to jaka jest chirurgia na początku XX wieku, to już coś co przypomina dzisiejszą chirurgię, a nie bardziej intelektualną rzeźnię.

              [Prowadzący] „Bijcie w Polaków, bo ich ochota do życia odeszła. Osobiście współczuję ich położeniu, ale jeśli pragniemy istnieć, nie pozostaje nam nic innego jak ich wytępić. Wilk też nie odpowiada za to, że Bóg go stworzył takim jaki jest. [05:00] Dlatego też zabija się go gdy się tylko może.” Tak pisał o Polakach na początku lat 60. XIX wieku Otto Von Bismarck. Dlaczego więc Mikulicz-Radecki w ogóle wybrał polską tożsamość?

              [Gość] No my będziemy tutaj mówić o kilku lekarzach, którzy wybrali polską tożsamość. Natomiast zwracam uwagę, że mamy dwóch z Austrii, jednego mamy z zaboru pruskiego, czy niemieckiego i to będzie Ludwig Rydygier. Cóż no, niemiecka, a właściwie niemieckie postępowanie względem elity polskiej no było takie, że właściwie w zaborze pruskim był zablokowany awans. Poza jakimiś arystokratami, ziemianami to właściwie zablokowany był awans taki w strukturach państwowych, ale także w strukturach uniwersyteckich. Właściwie dla Polaków tutaj nic nie było. No chyba, że się zniemczyli całkowicie i wtedy mogli robić naprawdę bardzo duże kariery. Bardzo dużo jest na przykład szlachty pomorskiej w wojsku pruskim. To była taka szlachta w XVII wieku… jak robiłem doktorat i analizowałem rejestry pogłównego generalnego z 1662 roku i w takim powiecie puckim na przykład były takie wsie, gdzie była niewielka wieś na właściwie piaskach, podzielona na 12-14 części i nie ma żadnych chłopów, jest tylko szlachta, szalenie biedna, i skądś znam te nazwiska. I te nazwiska znam oczywiście z dziejów wojskowych i to z dziejów wojskowych takich I, II wojny światowej, czy tam XIX wieku z armii niemieckiej. Więc to jest taka szlachta, której Rzeczpospolita nie mając wojska, nie mając stałej administracji nie była w stanie niczego zaoferować. Natomiast ta drobna szlachta była w stanie pod zaborem pruskim pójść do korpusu kadetów za darmo się kształcąc. Najzdolniejsi byli w stanie zrobić jakąś karierę, prawda, no i mieć z tej kariery, przede wszystkim wojskowej, ogromne profity. Więc awans w tym zaborze pruskim jest dość taki zablokowany. A Mikulicz, od którego zaczynamy jest właściwie poddanym austriackim. On się urodził w Czerniowcach, czyli to jest dzisiejsza Mołdawia. Ojciec był geodetą i architektem. I on był, się nazywał Mikulicz, prawda, i on był Polakiem. Natomiast matka była Austriaczką. Język domowy to był język niemiecki. Więc można było powiedzieć, właściwie nie bardzo wiadomo czy Mikulicz jakkolwiek, jakoś się do pewnego momentu w ogóle deklarował jako Polak. Więc pytanie czy on w ogóle musiał się deklarować jako ktoś w wielonarodowej monarchii austriackiej. Zdał maturę w 1869 roku w Klagenfurcie, bo ojciec zawodowo przeniósł się do, prawda, Austrii właściwej, więc to w Klagenfurcie. Studiował w Wiedniu. Ojciec zresztą strasznie się zdenerwował. Ojciec chciał, żeby on studiował orientalistykę i żeby został dyplomatą. A on nie chciał tej orientalistyki tylko medycynę, więc ojciec powiedział, że nie będzie mu płacił studiów. No i on sobie płacił sam. Oczywiście zyskał sympatię, bo został asystentem wielkiego chirurga, jednego z tych takich największych postaci w dziejach chirurgii, doktora Billrotha. Połączyły ich różne rzeczy. To znaczy niewątpliwie zdolności Mikulicza, takie też zdolności majsterkowiczowskie, bo on jak już Pan wspomniał, był pomysłodawcą różnych urządzeń, z których najbardziej może takie kojarzące się nam to jest maseczka chirurgiczna i rękawiczki. Przy czym to były rękawiczki nie gumowe, tylko to były rękawiczki bawełniane. Billroth zresztą tego nie używał, uważał, że to jest coś okropnego, natomiast Mikulicz jak najbardziej. I zrobił doktorat u Billrotha, ale to co ich łączyło, to było zamiłowanie do muzyki. Billroth był muzykologiem. Takim nie tylko co pisze biografie wybitnych muzyków, ale stara się tę muzykę w jakiś naukowy sposób porównywać. A Mikulicz z domu wyniósł, bo dom był przyzwoity, umiejętność grania na paru instrumentach. W związku z tym oni razem też muzykowali, no i to w pewnym momencie stał się ulubiony uczeń Billrotha. [10:00] Mikulicz się specjalizował w różnych dziedzinach chirurgii, ale przede wszystkim to był przełyk i różne operacje żołądka. On zresztą zmarł w dość młodym wieku, mając 55 lat w 1905 roku na raka żołądka. I w 1880 roku został docentem prywatnym w Wiedniu. Co oznaczało, że mógł prowadzić wykłady. A docent prywatny to jest taki co prowadzi wykłady, uczelnia mu nie płaci pensji, on się utrzymuje właściwie z tego, że studenci mu płacą. Jak jest dobrym wykładowcą to oni chodzą i po prostu tylu ilu przyjdzie, no to oni mu to płacą. To taka niemiecka tradycja, właściwie od średniowiecza. Będąca oczywiście tak no… Mikulicz wprowadzał te wszystkie rewolucyjne metody Listera i wymyślał urządzenia. Na przykład wziernik do przełyku i żołądka w metalowej rurze, z oświetleniem. To było takie urządzenie, które on wymyślił. Jedno z pierwszych jeszcze. Cały czas jest tym prywatnym docentem. Ma też jakąś praktykę oczywiście. Więc nie można powiedzieć, że jakoś bieduje, ale wypadałoby, żeby tak zdolny lekarz miał jakąś profesurę. I w 1881-82 otwiera się konkurs w Krakowie. Na profesora chirurgii. Staje 10 ludzi. Rada wydziału ma ich do wyboru. No i wybierają Ludwika Rydygiera. O którym za chwilę. Z tym że ta nominacja musi być zatwierdzona przez Wiedeń. W Wiedniu ministerstwo mówi tak, że „no co prawda, to już są Austro-Węgry, co prawda już z Polakami właściwie się dogadujemy jeśli chodzi o polonizację szkolnictwa i polonizację, prawda, uniwersytetu”, czyli polski język jako język wykładowy, „ale dobrze by było, żeby jednak był jakiś taki nasz człowiek, prawda, profesorem.” Nasz czyli taki co po niemiecku mówi. A to Mikulicz-Radecki cały czas po niemiecku i z domu wyniósł ten niemiecki. I oczywiście Billroth się jeszcze wstawił. A był sławny i miał wejścia u wielu wpływowych pacjentów. I ministerstwo przemogło, że Billroth ma rację i że Mikulicz zostanie profesorem. Mikulicz przypominał sobie język polski wtedy. Przypominał sobie i wykład inauguracyjny wygłosił czystą polszczyzną. Następnie publikował kilkadziesiąt prac różnych chirurgicznych w polskich czasopismach. Także nie można powiedzieć, że on był prawda, że się nie zadeklarował. Zadeklarował się w pewnym momencie. Można sobie zadać pytanie tylko, czy to była jakaś deklaracja taka niesłychanie go wiążąca. Położył ogromne zasługi dla unowocześnienia kliniki chirurgicznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Naprawdę zrobił ją nowoczesną, metody Listera, prawda, i tak dalej i tak dalej. I co prawda ogromne staranie podejmował, bo jeździł do Austrii, jeździł po Niemczech, oglądał jak te kliniki chirurgiczne powinny wyglądać razem z architektem, który wygrał konkurs. No ale nie dostał pieniędzy. To znaczy dostał pieniądze na tyle, że można było budować, ale nie zdążył tego ukończyć. I odszedł z UJ w 1887 roku. Zaproponowano mu kierownictwo kliniki w Królewcu. Inaczej w Prusach, prawda. I on się przeniósł bez żadnego, można by było powiedzieć, problemu. W tym wykładzie inauguracyjnym, który wygłosił po Polsku, ku pewnemu zdumieniu tej rady wydziału, powiedział w ten sposób: „zarzucano mi, że nie znam języka polskiego, który przecież tak samo jak mową ojczystą dla mnie jak i dla każdego z Panów”. Zarzucano mu to, ale jak widać tak no, wybrał był nawet publikował w polskich czasopismach, wszystko co publikował w polskich czasopismach publikował też zaraz w obcym języku. I to była dobra strategia, o czym za chwilę. Ale jak przyszło do jakiegoś wyboru to właściwie bez żalu zostawił Kraków. Poszedł do Królewca. Po śmierci Billrotha… to znaczy z Królewca przeszedł do Wrocławia, a po śmierci Billrotha starał się wrócić do Wiednia. I tutaj trafiła kosa na kamień, bo wydawało się, że on wtedy sławny chirurg, naprawdę będzie tym profesorem w Wiedniu bez żadnego problemu, ale ministrem oświaty w gabinecie Windischgratza był [15:00] wybitny prawnik, specjalista od mniejszości etnicznych, były rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, który się nazywał Stanisław Madejski. I Madejski pamiętając tę całą aferę z 81 roku z tym językiem polskim, potem to, że Billroth [Mikulicz] rzucił Kraków, po prostu odmówił. No bo, minister miał do tego prawo, rada wydziału wybrała, no i Radecki został we Wrocławiu. No i tutaj naprawdę był no wielkim chirurgiem. To znaczy, w 1897 tam jest nowoczesna, świetnie wyposażona sala chirurgiczna. W dodatku we Wrocławiu prowadził prywatną klinikę chirurgiczną, która uchodziła za absolutnie najlepszą w Europie. Tutaj przyjeżdżała masa ludzi, przyjeżdżali także chirurdzy polscy na praktykę. On ich zawsze, nigdy nie odmawiał jakiejś rezydencji, prawda, Polakom. No on zapoczątkował też, bo to się mówi, że on oczywiście to jest przede wszystkim przełyk i przewód pokarmowy, ale on też zapoczątkował operacje na otwartej klatce piersiowej, czyli torakochirurgię. Więc był chirurgiem absolutnie wszechstronnym. Krótko przed śmiercią pojechał do stanów zjednoczonych. Tam oglądał tamtejsze kliniki. Był jak król witany. Król chirurgii. Wrócił do Wrocławia. No, jak powiedziałem, niestety zmarł i zmarł na raka żołądka. I ciekawa rzecz w literaturze. Mianowicie w literaturze niemieckiej jest to wielki niemiecki chirurg. W literaturze polskiej jest trochę taki zapomniany, bo właściwie nie wiadomo czy on jest polski czy nie polski. No bo gdyby w tym Krakowie został, to byśmy powiedzieli o to Polak, nawrócony, i tak dalej, a tu tak odszedł sobie łatwo. Natomiast w literaturze angielsko-języcznej, angielskiej i amerykańskiej, w ogóle nie ma żadnych wątpliwości – polski chirurg.

              [Prowadzący] Myślę, dlaczego tak wybitna postać jest tak słabo rozpoznawana w naszej historii? Czy nie jest tak, że Niemcy troszkę go uważali mimo wszystko za Polaka w tych czasach, a Polacy nieomal za Niemca?

              [Gość] To znaczy Polacy z całą pewnością uważali go nieomal za Niemca, natomiast Niemcy uznawali go za swojego. I to wszystko jedno czy będą to Niemcy austriaccy czy powiedzmy Niemcy niemieccy. Uznawali go za swojego. Właściwie do dzisiaj jest taka jego ostania, nowa biografia. Tam jest dwóch autorów jeden już nieżyjący to jest chirurg wybitny niemiecki, ale z polskimi korzeniami. Książka została wydana po polsku i po niemiecku. I tam właściwie jest taka teza, że on się w zasadzie jakoś specjalnie nie zadeklarował, prawda. To znaczy niewątpliwie jego aktywność w Krakowie, chociaż krótkotrwała, pokazuje, że on się poczuwał do bycia Polakiem. Ale w tym takim dość kosmopolitycznym świecie medycyny i w kosmopolitycznym świecie monarchii austro-węgierskiej to właściwie była rzecz, której on nie stawiał na ostrzu noża. I może dlatego u nas jest trochę zapomniany. I właściwie tylko Anglosasi nie mają wątpliwości, że był to polski chirurg.

              [Prowadzący] Część II. Ludwik Rydygier. Za wszelką cenę być Polakiem.

              Znany najbardziej z portretu Leona Wyczółkowskiego. Jeden z najwybitniejszych chirurgów Europy końca XIX wieku. To historia jeszcze bardziej niezrozumiała dla Niemców. Bo jak ktoś kto urodził się w niewielkim majątku koło Graudenz, chodził do gimnazjum w Konitz, studiował w Greifswald, a w dodatku jego matka była z domu Konig, mógł w zaborze pruskim chcieć zostać Polakiem?

              [Gość] To jest dobre pytanie. Ja może… teraz miało być cały czas o lekarzach, ale do jednej postaci koniecznej, która nie była lekarzem, była historykiem, ale ma taką biografię właśnie Rydygiera… Mam na myśli Adalberta von Winklera, który urodził się w 1838 w miejscowości Lotzen, Giżycko po naszemu. Ojcem był Józef, który był żandarmem. Ponieważ ojciec zmarł dość wcześnie, no to wychowywała go matka, on chodził, był w takiej szkole, ona go wysłała do szkoły do Poczdamu, do szkoły dla sierot wojskowych. I w roku 1856, czyli jak Winkler miał 18 lat, to przesłała mu siostra list i napisała mu taką rzecz, której on właściwie dotąd nie wiedział, nie zdawał sobie z tego sprawy. Napisała, że w ogóle oni wszyscy mają polskie pochodzenie. I wtedy Kętrzyński zaczął szukać [20:00] tego polskiego pochodzenia. I zorientował się, że rzeczywiście jest Polakiem, że właściwe nazwisko to jest Kętrzyński, od miejscowości, bodajże Kęć się nazywała z którą ta rodzina była związana, nie Kętrzyn, bo Kętrzyn został nazwany na cześć Kętrzyńskiego Kętrzynem. Proszę o tym pamiętać. W każdym razie w 1861 roku, czyli wtedy co Bismarck właśnie się wypowiadał cytowany, Kętrzyński zmienił nazwisko, w ogóle porzucił szkołę wojskową. Zmienił nazwisko na Kętrzyński. Organizował będąc… bo wyjechał do Galicji, która była no trochę bardziej liberalna, ale bardzo trochę, niż Prusy… Organizował transporty broni dla powstania styczniowego, za to dostał, został aresztowany, dostał jeden rok twierdzy. Odsiedział ją w Prusach. A potem się już na stałe przeniósł do Galicji i tak trafił, że właściwie to były te czasy kiedy Austria się przepoczwarzała w Austro-Węgry. Zrobił doktorat z historii w 1866 roku. Obronił go w Niemczech. I to był doktorat o wojnach Bolesława Chrobrego z Henrykiem II, który nie został napisany po niemiecku, w zasadzie powinien być po niemiecku, został napisany po łacinie. No to oczywiście rada wydziału to przyjęła, no po łacinie, to po łacinie, prawda, i już. I w 1876 osiadł Kętrzyński we Lwowie. Był dyrektorem zakładu imienia Ossolińskich we Lwowie, no wielkim, bardzo zasłużonym historykiem dla polskiej mediewistyki. Jednym z pierwszych takich historyków uczonych. Takich uczonych, prawda, historyków krytycznych, powiedziałbym takich nowoczesnych.

              [Prowadzący] Wracając do Ludwika Rydygiera, kto tego wspaniałego chirurga, mówiąc w cudzysłowie oczywiście, zindoktrynował na polskość?

              [Gość] No właśnie. On się już sam zindoktrynował w czasie studiów w Greifswaldzie. Tam studiował medycynę i zmienił pisownię nazwiska, bo on się pisał R I E D I E G E R, po niemiecku, on zmienił na R Y D Y GIER, dwa razy Y. Zmienił to nielegalnie. Podpisywał się w ten sposób. Ładowano mu różne mandaty za to. No ale co mandaty. Jakoś go było stać, żeby się wypłacić z tych mandatów. Założył koło akademickie w Greifswaldzie, które się nazywało Polonia. I to już widać, że jeszcze przed dyplomem on już jest spolonizowany. Obronił się w 1873, to znaczy dostał dyplom lekarski, może nie obronił się, tylko dostał dyplom lekarski. Rok później obronił doktorat. I pracował w różnych szpitalach. To znaczy kariera akademicka była zamknięta jednak przed nim. Pracował w różnych szpitalach prowadzonych przez zakony. Pracował w Gdańsku. I to właśnie takie żeńskie zakony. Dopiero po trzech latach w 1877 roku jak zdał sobie sprawę, że w tych szpitalach, w których tam no głównie to było położnictwo, że właściwie nie ma szans rozwoju. Wrócił do Greifswaldu i dostał tam asystenturę. Habilitował się w 1878 w Jenie. Po czym znowu nie mając, mając przed sobą taki los prywatnego docenta postanowił wrócić do Chełmna, czyli w rodzinne strony. Tutaj założył klinikę, która była okulistyczno-ginekologiczno-chirurgiczna. Tam było 25 łóżek, były takie sale dla rekonwalescentów, ogród. Bardzo dobrzy chirurdzy przychodzili, bo Rydygier był bardzo znany i naprawdę polecany przez pacjentów, więc przychodzili też dobrzy tacy asystenci. Prowadził tę klinikę jeszcze jak był profesorem w Krakowie. Aż do 1887 roku. Proszę sobie wyobrazić, że on tam obrót robił rocznie 2000 pacjentów. Czyli to był szpital właściwie. Taki prywatny szpital Rydygiera. I naprawdę uchodzący za bardzo dobry. W 1881 jest już ta wspomniana przeze mnie, prawda, oferta krakowska na profesurę. Startuje Rydygier, rada wydziału chce Rydygiera, natomiast wygrywa jak już wspomniałem Mikulicz-Radecki. I Rydygier wraca do Chełmna, ale kiedy Radecki [25:00] rezygnuje i przechodzi do Królewca Rydygier przechodzi do Krakowa. W 1887 roku zamyka, właściwie sprzedaje tę klinikę w Chełmnie. Zostaje profesorem w Krakowie. Zmienia obywatelstwo od razu z pruskiego, które mu ciążyło. Nie musiał tego robić. Ale zmienił na austriackie. I kontynuuje to, co robił Radecki. To znaczy kończy tę rozpoczętą, a niedokończoną, nową klinikę chirurgiczną. No i jest naprawdę bardzo takim powiedziałbym nowoczesnym chirurgiem. Specjalizuje się przede wszystkim w chirurgii przewodu pokarmowego. To jest jego specjalizacja. Są „operacje Rydygiera”, operacje żołądka, które noszą jego nazwisko. No i tu wspomniałem, prawda, że jednak tak, no należy publikować w obcych językach. Rydygier publikował po polsku. I jedna z tych jego operacji została wykonana jako zupełnie pierwsza na świecie. Nosi nazwę „rydygiera”, a konkurentem był Billroth, sam wielki Billroth. Który opublikował to po niemiecku. W 1897 roku Rydygier przeniósł się do Lwowa. Tutaj dostał profesurę, też w chirurgii. Był dziekanem, był rektorem, w 1901/1902 rok. Wprowadził rentgena, który był świeżym odkryciem. Wprowadził go do tej swojej kliniki. No i kiedy, tak, no jak wybuchła wojna no to oczywiście był kierownikiem szpitala wojskowego. A kiedy Polska odzyskała niepodległość został prawda, wstąpił do wojska. Jako generał porucznik, czyli generał dywizji, był szefem służby sanitarnej na Pomorzu. Zmarł w roku 1920. To jest też bardzo takiej światowej sławy chirurg polski.

              [Prowadzący] W ostatnich latach życia tę swoją polskość Ludwik Rydygier jeszcze potwierdził można powiedzieć nawet na placu boju.

              [Gość] No właśnie, to jest ta służba w służbie zdrowia i w czasie walk o Lwów i potem w czasie wojny 1920 roku. No on miał swoje oczywiście słabości. Powiedzmy sobie z dzisiejszego punktu widzenia słabości. Uważał, że kobiety w ogóle nie powinny być lekarzami. „Stop dziwolągom – kobietom lekarkom.” to są jego słowa. No cóż każdy ma swoje dziwactwa. Jak już mówimy, że dziwactwa, no to był przecież przeciwko rękawiczkom. Tym gumowym, bo już wtedy zaczęły się też gumowe rękawiczki pojawiać, myślę po 1900 roku, bo to w Ameryce opracowano wspólnie z firmą Goodyear. Nie no, Rydygier nigdy żadnych tam gumowych rękawiczek… Nie wiem czy on bawełnianych też używał, czy jak każdy dobry chirurg stary, tradycyjny gołymi rękami to robił. Oczywiście, prawda, odpowiednio zdezynfekowanymi. To to już było w tych czasach zupełnie jasne. Obok tej chirurgii przewodu pokarmowego, no on robił też zabiegi takiej chirurgii plastycznej. Ale nie takiej plastycznej komercyjnej, tylko takiej plastycznej, prawda, wywodzącej się z no różnego rodzaju schorzeń, także wojennych różnych przypadków. Chirurgię urologiczną. Ale robił też ortopedię. Więc to jest taka wszechstronność, która właściwie dzisiaj jest chyba nie do pomyślenia. Tak mi się zdaje.

              [Prowadzący] Część III. Rudolf Weigl. Genialny karmiciel wszy.

              Za chwilę porozmawiamy o dramatycznej wręcz biografii profesora Rudolfa Weigla. Ale najpierw opowiedzmy o tym czym w ogóle był tyfus. Trochę zapomniana, straszna choroba zakaźna.

              [Gość] Dzisiaj może ona nie jest zapomniana. Jest definiowana jako rzadka. Jako rzadka, uleczalna. Co prawda piszą, że są szczepionki, ale one są właściwie komercyjnie niedostępne. Dlatego, że to się leczy antybiotykami. Różne tam tetracykliny, prawda, albo inne. No ale jesteśmy w czasach, kiedy antybiotyków jeszcze nie ma, bo to są lata 50. [30:00] Tyfus, czyli dur brzuszny to jest taka bakteryjna choroba, która jest wywoływana przez bakterie Salmonella Typhii. A właściwie odpowiedzialne są Rickettsie. Rickettsie, które są roznoszone przez, no najczęściej przez wszy. Objawia się bardzo wysoką gorączką, takim skrajnym wyczerpaniem, bólami brzucha, potem przychodzi różowa wysypka, no i w bardzo wielu wypadkach zgon. Front wschodni to są szacuje się, niektórzy, jakieś 2 miliony ofiar tyfusu. To jest nie tylko grypa hiszpanka. To jest tyfus. To jest to co było chorobą frontu wschodniego w czasie I wojny światowej. No i warunki higieniczne były straszne. Naprawdę człowiek się tym zaraża przez wszy, ale zaraża się też przez żywność taką niewłaściwą. To jest jedna z takich chorób, które się popularnie nazywa chorobami brudnych rąk. Tyfus był też obiektem zainteresowania oczywiście amerykańskiego. Oni interesowali się taką, nazwali to – gorączka gór skalistych. Mniej więcej w tym czasie też się z tym tyfusem zaczęły się te badania też amerykańskie. Ale tak. No jak do tego tyfusu doszedł Weigl? Może właściwie zacznę od jego biografii jednak. Mianowicie on się urodził… to był czysty Austriak, który się urodził na Morawach w roku 1883. I matka była Austriaczką i ojciec był Austriakiem. Z tym, że po wczesnej śmierci ojca matka wyszła po raz drugi za mąż za Polaka, który był nauczycielem i nazywał się Józef Trojnar. Ten ojczym właściwie przekonał… przekonał?… no tak powiedzmy sobie – przekonał, ale w każdym razie spowodował, że Weigl nauczył się polskiego, że Weigl zaczął się interesować polską kulturą, polską literaturą, polską historią. Zdał maturę w 1903 roku już jako, prawda, taki Polak. Studiował we Lwowie. Zrobił doktorat w roku 1907, czyli od razu właściwie studia, od razu doktorat. To wtedy takie tempo było. Przy czym był to doktorat z czego? Z biologii i z zoologi. Został asystentem u sławnego biologa polskiego, Józefa Nusbauma-Hilarowicza. Zresztą Nusbaum-Hilarowicz był prawda spolszczonym Żydem. W 1913 roku się habilitował. I jego pola specjalności to była właśnie zoologia, anatomia porównawcza, histologia, czyli prawda badanie komórek. W 1914 roku wybucha wojna i on jako lekarz, jako bakteriolog, on właściwie tylko rok medycynę studiował, ale jako bakteriolog zostaje skierowany do służby zdrowia wojskowej austriackiej. Jest lekarzem. W sąsiedztwie jest duży obóz jeniecki, no więc masa wszy. Tyfus. I on wtedy zaczyna badania nad tyfusem. Z tych badań amerykańskich było wiadomo, że wektorem są wszy. Czyli coś co roznoszą wszy. Weigl to coś znajduje. Mianowicie są Rickettsie – takie bakterie o takim kształcie pałeczkowatym, które są wewnątrz-komórkowe. Są wewnątrz komórek ludzi, szczurów, wszy. I taka Rickettsia wydala jad w postaci odchodów. To znaczy przepraszam. Ta Rickettsia się znajduje w odchodach wszy, wymiocinach, odchodach. I jest groźna przez 2-3 tygodnie. Więc przez 2-3 tygodnie wystarczy się nie myć, wystarczy się mocniej podrapać, a obecność wszy powoduje i taka Rickettsia się dostaje do krwi. No i tyfus gotowy. Prawda? I tyfus gotowy. Więc [35:00] tak najczęściej się ta choroba roznosiła. W 1920 roku po wojnie Weigl został czystym profesorem we Lwowie. I zaczął, tak, strategię walki z tyfusem, poprzez szczepienia. Bo jak powiedziałem antybiotyków jeszcze nie było. Żeby zaszczepić no to trzeba mieć bakterię, która będzie poddana, będzie jej działanie osłabione. I to trzeba podać chorym. Pierwsze próbne szczepienia były przeprowadzone na Hucułach. Którzy żyli w bardzo takich ahigienicznych warunkach, byli bardzo narażeni na tyfus. No i one przynosiły dobre rezultaty. I potem po tych badaniach na Hucułach, potem następne są już na świecie w Chinach, w Afryce, gdzie Tyfus był cały czas wielkim problemem. Problem z metodą Weigla polegał na tym, że ona była dość trudna do zastosowania przemysłowego. Bo trzeba było najpierw wyhodować wszy. Jak w sposób kontrolowany wyhodować wszy? No bierze się na około 12 dni wszy. W takiej specjalnej siateczce, bardzo gęstej przyczepia się na przykład do nogi żywego człowieka. To są wszy zdrowe, nie chore. I one piją krew. I to jest karmienie wszy. Po mniej więcej 12 dniach, bierze się te wszy zaraża. I teraz żeby te wszy zarazić, to trzeba wziąć taką wesz w mikroskopijne imadełko, bo ona jest przecież malutka. Do jej tylnej części ciała, tak to nazwijmy, do jej odbytu wstrzyknąć Rickettsie, żeby ją zarazić. I potem przez 5 dni należy ją dalej hodować. Proszę sobie wyobrazić. Jak hodować? No trzeba ją karmić. Jak ją karmić? No trzeba znowu temu karmicielowi do nogi przyczepić wesz, która jest zarażona. Karmiciel oczywiście dostaje wcześniej szczepionkę, żeby nie zachorował. No ale pierwsze eksperymenty Weigl robił na sobie i na swojej żonie. Weigl zachorował zresztą. Wyszedł z tego tyfusu. Więc to jest szalenie ryzykowna robota. Po tych kolejnych 5 dniach, te wszy już teraz zakażone się zabiera. Wyciąga się z ich przewodów pokarmowych i zamienia się te ich kiszki, prawda, wyciągnięte, zamienia się w taką masę, którą się poddaje działaniu chemicznemu, żeby ta Rickettsia została osłabiona, ale nie w pełni zabita. I można już stosować jako szczepienie. Strasznym problemem jest oczywiście mikroskopijne imadełka i maleńka kapilara, po to, żeby trafić w odbyt tej wszy. Opracowano w laboratorium Weigla, opracowano to już w latach 30., metodę taką przemysłową. To znaczy było takie urządzenie, do którego przyczepiano te wszy i igła, które je tam kolejno, obracało się to urządzenie i igła tam kolejno zarażała, prawda, te wszystkie wszy. Więc to się właściwie na prawie przemysłową skalę odbywało. Ale powiedzmy sobie jest to technika taka dość skomplikowana. Więc problem polega na tym, że zapotrzebowanie jest większe niż możliwości produkcyjne. Weigl był.. Tak, no dochodzimy do momentu wybuchu II wojny światowej. Najpierw wchodzą sowieci. Sowieci wiedzą co Weigl robi, zostawiają go w spokoju, dlatego, że uważają, że ta produkcja tej szczepionki jest czymś co może im się też przydać. W 41 roku przychodzą Niemcy. Wiedzą co Weigl robi. Straszliwie się boją tyfusu. W związku z tym gotowi są na to się zgodzić. Ale mu proponują tak: „no przecież Pan jest Austriakiem. Pan jest właściwie Niemcem. Prawda? Prawdziwym, austriackim Niemcem.” I on odpowiada, wiedząc jak cenny jest przecież dla nich, odpowiada im w ten sposób, że „narodowość wybiera się w życiu raz. I ja już wybrałem.” Ale gestapo trzyma się od niego na dystans. Bo on jest cenny. Weigl wykorzystuje to zresztą, wykorzystuje w ten sposób, że chroni bardzo wielu ludzi, którzy byli zagrożeni, jako że byli inteligentami, albo byli Żydami. Chroni ich czyniąc ich karmicielami. Bo jak są karmicielami to ich się nie dotyka. A w ogóle Niemcy ich unikają, bo przecież się boją. Więc za to zresztą przyznano [40:00] mu, ale bardzo późno, bo Weigl zmarł w 57 roku. Natomiast przyznano mu w 2003 nagrodę, czy tytuł Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata. I powiedzmy sobie tak, ta metoda Weigla, tych szczepionek, ona potem po II wojnie światowej ona została przebita przez metodę Coxa. Heralda Coxa, Amerykanina, z firmy Lederle, który opracował nieco inną metodę, niejako taką bardziej wydajną niż Weigl. Ale oczywiście bez Weigla, bez tej całej wiedzy i doświadczenia, które Weigl zebrał no to byłoby niemożliwe. Z tym że mamy tutaj do czynienia też, właściwie przy wszystkich tych przypadkach, bo i przy Mikuliczu i przy Rydygierze i przy Weiglu, mamy do czynienia z takim zjawiskiem, które jest w naukach ścisłych i eksperymentalnych czymś zupełnie normalnym. Mianowicie w swoim czasie, kiedy Weigl wymyślił czy odkrył tę szczepionkę, ona była wielkim odkryciem, była wielką rzeczą w tamtych czasach. Natomiast po 30 latach to już właściwie jest takie dość obojętne. No bo pojawiają się antybiotyki. I te antybiotyki są skuteczne przeciwko tyfusowi. Więc właściwie Weigl dożył do tego momentu kiedy ten obiekt jego całego życia właściwie, czyli ta szczepionka, że ona się stała po prostu niepotrzebna. Czy może mniej użyteczna. Ale tak większość nawet badaczy z tych nauk ścisłych tak po prostu ma. Tak po prostu jest.

              [Prowadzący] Chciałbym jeszcze poruszyć bardzo ważny wątek związany z eksperymentami Niemców w trakcie II wojny światowej. Otóż Heinrich Muckter w czasie okupacji był zastępcą dyrektora krakowskiego instytutu badań nad tyfusem plamistym i wirusami, w którym właśnie pracował Rudolf Weigl. Heinrich Muckter znany ze słynnej afery thalidomidu, już w Republice Federalnej Niemiec, gdy afera farmaceutyczna została nazwana ostatnią zbrodnią nazistów, uniknął odpowiedzialności za to co robił w czasie II wojny światowej. A w czasie II wojny światowej kierował eksperymentami na więźniach Buchenwaldu. Jak te eksperymenty miały się do prac w laboratorium Rudolfa Weigla?

              [Gość] Nie, nie trzeba było już testować na więźniach obozów koncentracyjnych, bo to była metoda wypróbowana. Tutaj do Mucktera trzeba wspomnieć i do tych badań, czy one się w ogóle do czegoś przydawały, prawda? Takie na więźniach Buchenwaldu, także badania fizjologiczne, te które prowadzono w obozach koncentracyjnych. To ja porównam z takim badaniem nad głodem, które w czasie wojny zostało przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych. Wielki amerykański fizjolog Ancel Keys przeprowadził taki eksperyment w Minnesocie. Mianowicie kilkudziesięciu ludzi, Amerykanów, którzy z różnych powodów, najczęściej religijnych odmówiło służby wojskowej, a zgłosiło się na ochotnika, bo oni jakieś roboty wykonywali, takie jakieś tam parki narodowe, jakieś melioracje i tym podobne. Natomiast kilkudziesięciu zgłosiło się do badań nad głodem. Chodziło o to, żeby najpierw ich odżywiać na poziomie 3000 kalorii, potem obniżyć racje do około 600-800 kalorii. I oni normalnie funkcjonowali. Ci co pracowali to pracowali, tylko, że dostawali taką właśnie minimalną ilość kalorii i po 3-4 miesiącach wracali do normalnej ścieżki. Keys i jego cały zespół codziennie robili im badania krwi, badania różne, prawda, ciśnienie i tak dalej. I to było badanie eksperymentalny. Tam niektórzy się wycofali z tego prawda, bo nie wytrzymali i tak dalej. To jest taka nasza wiedza o chorobie głodowej, bardzo taka powiedziałbym fizjologiczna, dobrze opracowana. I to jest nijak nie porównywalne z obozami koncentracyjnymi. Bo tam są ludzie, którzy od samego początku są wyczerpani. W związku z tym operuje się, działa się na ludziach, którzy nie są odżywieni, którzy są wyczerpani i skutki tego są powiedzmy sobie opłakane, prawda. Więc to jest bardziej sadyzm niż nauka. To co Muckter robił. On oczywiście miał masę ludzi, na których mógł przeprowadzać eksperymenty, w zasadzie bezpłatnie. Wyrok norymberski w procesie lekarzy – no większość ich powiesili. Wyrok norymberski stał się podstawą do współczesnych badań, [45:00] które wymagają, żeby pacjenci, którzy są poddawani tym badaniom, żeby się na to godzili, żeby wiedzieli w czym uczestniczą. Że uczestniczą w pewnych badaniach próbnych. To znaczy nie można takim pacjentom powiedzieć, że dostał placebo, prawda. Albo że dostał lekarstwo, albo że dostał placebo, tylko oni muszą wiedzieć, że w takim programie jakimś uczestniczą i muszą się na to zgodzić. Wiadomo, że nikt w obozach koncentracyjnych nikogo o to nie pyta. Co do Mucktera to oczywiście on był takim naczelnym chemikiem w firmie farmacji Grunenthal w Niemczech. To była firma niemiecka, której amerykanie zezwolili, w zachodnich Niemczech, zezwolili czy dali jej licencję na produkcję penicyliny w Niemczech. Więc Chemie Grunenthal zrobiło wielkie pieniądze na tej penicylinie. A w tamtych czasach wszystkie środki uspokajające były środkami opartymi na opiatach. W związku z tym no mogło to prowadzić prawda do uzależnienia, do stopniowego osłabienia działania tych środków uspokajających, wreszcie do śmierci. No ile mamy przypadków gdzieś tam z lat 50. gdzie ktoś popełnia samobójstwo łykając proszki nasenne. Dzisiaj proszki nasenne nie zabijają, natomiast w tamtych czasach zabijały. To Marylin Monroe jako przykład. W związku z tym różne firmy starały się bezpieczny środek uspokajający wymyślić i wymyślili i to był thalidomid. I to właśnie Muckter za to badanie odpowiadał. Badanie było przeprowadzone na zasadzie takiej, że pracownicy firmy dawali swoim żonom. Żonom, bo to nie chodzi o to, że kobiety są histeryczki. Tylko chodzi o to, że tam jednym z efektów tego działania miało być powstrzymywanie objawów nudności prawda, takich porannych nudności przy wczesnej ciąży. To był jeden z tych efektów. Więc oni dostawali te pastylki, brali sami, albo dawali żonom w ciąży. I efektem była ogromna ilość, to znaczy ogromna, no duża ilość, bo to idzie w dziesiątki tysięcy ofiar. Dzieci, które urodziły się ze zniekształceniami. Na przykład bez rąk, bez nóg, albo z dłońmi wystającymi bezpośrednio z barków, czy coś takiego. Więc w tym sensie to się mówi, że to jest ostatnia zbrodnia. Ale kiedy ta sprawa wyszła na jaw, kiedy w 61 roku, to w Stanach Zjednoczonych federalna administracja żywności i leków nie dopuściła w amerykańskiej wersji thalidomidu do użytku, no to wyszło na jaw, że istnieje bezpośredni związek między thalidomidem, a tymi zniekształceniami. Ale także różnymi innymi takimi zaburzeniami ośrodkowego układu nerwowego. I w związku z tym wprowadzono bardzo takie restrykcyjne zasady. To jest ustawa Kefauvera z 1961 roku w Ameryce obowiązująca. W Europie zresztą też podobne są przepisy.

              [Prowadzący] Wróćmy do Rudolfa Weigla. Mógł zostać pierwszym polskim laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny. Lecz wcześniej mógł zostać niemieckim laureatem Nagrody Nobla. Ile jest prawdy w tych historiach?

              [Gość] W 22 roku on został zgłoszony, ale nie zwrócono na niego uwagi. Zresztą w 22 roku świat medycyny był zelektryzowany czymś zupełnie innym, to znaczy insuliną. Natomiast w 36 już była nominacja, ale nie dostał wtedy nagrody. W 42 roku Niemcy chcieli go zgłosić, ale on się nie zgodził. Że z niemieckiej absolutnie nie, że najwyżej po wojnie. To jest tak, w czasie wojny 8 milionów szczepień zastosowano, więc to byłyby potencjalne ofiary tego tyfusu, prawda. Te 8 milionów. Natomiast to była zasługa niewątpliwie. I w 46 roku miał zostać zgłoszony do Nagrody Nobla, ale tutaj władze polskie nie poparły go. Nie mogły się sprzeciwić, bo to są członkowie komitetu noblowskiego plus byli laureaci, którzy zgłaszają. Natomiast zupełnie nie wyraziły żadnego poparcia. Myślę, że z tego powodu, że po prostu, no, po prostu mu nie ufano. To znaczy, dlaczego Niemcy go tak…, prawda, [50:00] w czasie wojny nie wiem tak go traktowali? To się wydawało wtedy dość podejrzane.

              [Prowadzący] Dlaczego tego niewątpliwego bohatera tak zaciekle zwalczały władze komunistyczne po wojnie?

              [Gość] Oczywiście tak, no, dalej funkcjonował jako profesor i jakby nie był szykanowany w tym sensie, że odsunięto go od pracy, czy coś takiego. No ale nie był postacią, którą reklamowano. I czy ja wiem? No gdyby był może zapisał się do PPR, to może by go reklamowano. Ale on też w tym kierunku nie poszedł.

              [Prowadzący] „Prześwietlenie. Inne historie Polski.” Podcast Muzeum Historii Polski. Podcastów „1000 lat. Prześwietlenie.” wysłuchasz na Youtube, Spotify, Google Podcast, w Audiotece, a także na innych platformach podcastowych. Chcesz być na bieżąco? Subskrybuj kanał Muzeum Historii Polski.