Tytoń. Dzieje największej plagi w historii Polski

                [00:00][Prowadzący] W czasach, gdy papierosy wychodzą z mody, są wręcz zakazane w miejscach publicznych, a nikomu nie przychodzi do głowy, żeby palić w domu przy dzieciach, zapominamy, że ta paskudna używka była częścią krajobrazu społecznego Polski.

                Na pewno w PRL, który tonął w dymie, gdyż palili wszyscy i wszędzie. Co jednak z wcześniejszymi czasami? Nałogowcami byli przecież najwięksi Polacy i nie chodzi tylko o Józefa Piłsudskiego, ale także i naszych królów. Fajkę namiętnie miał palić już Jan III Sobieski. Jaka jest historia nikotyny, zarówno społeczna, medyczna i mniej romantyczna. Nałóg tytoniowy jeszcze dziś zbiera swoje żniwo, bo biorąc pod uwagę liczby, przyczynił się do zgonów większej ilości Polaków niż wojny. Czy tę tezę można obronić? W dzisiejszym odcinku historia w oparach dymu. Moim gościem będzie prof. Michał Kopczyński. Ja nazywam się Cezary Korycki i zapraszam na „Prześwietlenie. Inne historie Polski.”.

                Cześć I. Pięć wieków z nikotyną.

                [Lektor] „W południe Sobieski z synem został zaproszony do Starhemberga pod białą lilią, gdzie pojechał przykryty powozem zwanym korel. Tam nastąpiło przedstawienie królowi polskiemu rady i sądu miasta. Jeszcze ten uroczysty bankiet się nie skończył, gdy rozeszła się fałszywa pogłoska, że nieprzyjaciel na nowo pod Wiedeń podstępuje. Na rozkaz króla pośpieszyli obecni Jabłonowski, Lubomirski i Rzewuski aby sprawdzić wiadomość. Gdy jednak nie wracali zaraz Sobieski pośpieszył za nimi nie wypaliwszy jak to zwykł był czynić po obiedzie fajki, którą pozostawił na stole. Wkrótce się przekonano, że to był pusty alarm. Król powrócił, aby wypalić fajkę. Gdy graf Starhemberg mu ją podawał Sobieski rzekł: „Zdobyłem w obozie Kara Mustafy fajkę dużą, a ponieważ Turcy nie przychodzą jej odbierać, więc zechciej Pan przyjąć moją na pamiątkę tej gościnności z jaką mnie podejmowałeś.”

                [Prowadzący] Fajka Jana III Sobieskiego – najcenniejszy eksponat pałacu w Wilanowie. Tylko, że owiany nomen omen mgiełką tajemnicy, bo zaginiony. Jaka to mogła być fajka? Czy na podobieństwo tureckiej nargili, fajki wodnej? To pierwsze pytanie. I drugie. Czy Jan III Sobieski faktycznie był pierwszym polskim monarchą nałogowcem?

                [Gość] Czy był pierwszym to trudno mi powiedzieć. Natomiast Jan Sobieski występuje w kontekstach tureckich. Występuje w stroju polskim narodowym, który w dużej mierze ma taki charakter powiedziałbym wschodni. W związku z tym, aż by się chciało go wyposażyć w taką fajkę wodną. Ale to wcale nie jest powiedziane, dlatego że głównym towarem eksportowym Niderlandów były fajki. To znaczy głównym towarem eksportowym takim, który oni sami produkowali. Bo jak wiadomo oni handlowali wszystkim, ale to były rzeczy, które przywozili z zagranicy, a to co produkowali własnego, to były fajki do palenia tytoniu. W związku z tym równie dobrze mógł mieć fajkę taką powiedziałbym kieszonkową, niderlandzką i po prostu palić taką fajkę. Więc to jest trudne do powiedzenia, ponieważ tytoń wchodzi do Polski właściwie z dwóch stron. Bo do Europy tytoń wchodzi z Ameryki. To jest zupełnie oczywiste, bo on się pojawia w Hiszpanii jako taka roślina ogrodowa, potem robi wielką karierę jako proszek do palenia właśnie w fajkach. Samo określenie nikotyna, czyli zawartości tego, co jest w tytoniu, to pochodzi od nazwiska francuskiego ambasadora w Hiszpanii, który przywiózł tytoń do Francji. Nazywał się Jean Nicot. Więc tutaj to jest jakby jedna droga do Europy. Natomiast no, ponieważ my leżymy bardziej na wschodzie, mamy do czynienia z różnymi kulturami, w związku z tym do Polski tytoń wchodzi z dwóch stron po prostu.

                [Prowadzący] Jeśli chodzi o tytoń to jest całe spektrum możliwości jak można go używać. Papierosy oczywiście pojawiły się później, ale najpierw była tabaka.

                [Gość] Tak. To znaczy najpierw w ogóle było… to też dość trudno powiedzieć co jest pierwsze, co jest drugie. Dlatego że mamy też w języku takie dziwne określenia. Mianowicie „pić tytoń”. No wiadomo, że alkohol się pije, prawda? No więc pić tytoń. To się bardzo często powtarza po polsku „piją tytoń”. Ale też w innych językach typu szwedzkiego na przykład, że „piją tytoń”. I to może oznaczać, że palą, ale może równie [05:00] dobrze oznaczać, że żują. Dlatego, że tytoń jest też bardzo często żuty. My tego dzisiaj nie kojarzymy już. W Polsce tego nie ma. Ale na przykład w takiej Szwecji tytoń do żucia jest dość powszechnie sprzedawany. Więc ja myślę sobie tak, jak są zakazy używania tytoniu w Gdańsku, prawda? Mówią, że tytoniu używają, piją tytoń, bardzo często tam jacyś ludzie niskiego stanu, czyli jacyś tam czeladnicy, czy coś takiego, to to jest ściśle zakazane. Myślę sobie, że to jest z powodów przeciw pożarowych. Że oni po prostu go palą w fajkach i to grozi wybuchem pożaru. Bo gdyby go żuli, to by nie było problemu, byłoby trochę brudno, ale poza tym nic więcej. Nie byłoby takiego zagrożenia, nie trzeba by było takich kar dawać jakie tam się daje. Więc ja sobie myślę, że jednak przeważa palenie tytoniu. W XVI wieku palenie tytoniu robi się strasznie popularne. I na przykład są dekrety papieskie, które zakazują w połowie XVI wieku palenia tytoniu w czasie mszy. W czasie mszy, no bo nie wiem czy w kościele było zakazane, ale w czasie mszy na pewno. Czyli byli jacyś co palili. Tytoń zresztą od samego początku jak się pojawia, to pojawiają się takie opinie niejedne, że on jest zdrowy. No bo tak strasznie śmierdzi, że na przykład może być skuteczny do zwalczania różnych chorób. Czyli okadzanie palonym tytoniem jako sposób na dżumę. To jest jeden z pomysłów. Że można byłoby w ten sposób. No bo skoro dżuma bierze się ze złego, zepsutego powietrza, to jak jeszcze to powietrze jakąś trucizną dotegujemy, to może się choć trochę uzdrowi, choć będzie śmierdzieć jeszcze bardziej. Z drugiej strony jest takie przekonanie, że on jest szkodliwy. I tutaj już bardzo wcześnie w historii tytoniu pojawiają się głosy, że to jest szkodliwe i takim przeciwnikiem palenia tytoniu był król angielski Jakub I.  I on napisał takie dzieło, które się nazywało „Misocapnos”. To było przeciwko tytoniowi. Tytoń był sprowadzany wtedy z Ameryki i to nawet z Ameryki Północnej już, z Virgini. Ponieważ on był anglikaninem, no więc nasi Jezuici napisali traktat anty-Misocapnos, który mówił, że tytoń jest dobry i zdrowy i w ogóle tego, a heretyk naturalnie, jak to każdy heretyk, się co najmniej myli, albo myli złośliwie. Więc tytoń też miał, jak już jesteśmy na wyspach, pewne znaczenie polityczne. Bo syn Jakuba I, Karol I, jak wiadomo został pobity w czasie rewolucji angielskiej przez ludzi Cromwella. I kiedy w 1649 roku w styczniu prowadzono go na ścięcie, no to żołnierze Cromwella, „okrągłogłowi”, stali takim szpalerem jak go prowadzili i dmuchali mu tytoniem czy dymem tytoniowym w twarz, prawda. Żeby jeszcze przed śmiercią jeszcze go upokorzyć. Karol I nic nie pisał o tytoniu, ale skoro ojciec nie znosił, to on pewnie też nie znosił, prawda. U nas też było jasne, że tytoń nie jest najlepszy. Jerzy Szlichtyng, zmarły w 1644 roku poeta i generalnie pisarz, napisał taką „Naukę jako o dobry, także złym używaniu proszku tabacznego.”  I to było, właściwie ten proszek tabaczny, nie kojarzył się z tą tabaką wciąganą przez nos, tylko z paleniem. Tam jest dużo o paleniu. No to on mówił tak, on ma pewne dodatnie skutki, to znaczy usuwa nadmiar wilgoci z organizmu. No tak, no w jakimś sensie tak, bo jak się zapali jednego czy dwa papierosy, to trzeba wypić jakąś wodę, prawda, bo wysusza. Więc usunięcie nadmiaru wilgoci. Ale za to powoduje fiskuł. Fiskuł, czyli to jest jakaś narośl. Można by było powiedzieć, że to jest pierwsze podejrzenie, bo nie wiem czy empiryczna obserwacja jakiegoś nowotworu – wargi, czy czegoś takiego. Chociaż pierwszy nowotwór związany z tytoniem, właśnie wargi, to jest włoska obserwacja z połowy XVIII wieku. Ale być może Szlichtyng już coś przeczuwał. Szlichtyng zdawał sobie też sprawę, że tytoń bardzo uzależnia. To znaczy, to mówił. To zresztą w staropolskiej literaturze jest kilka przynajmniej takich odwołań, że tytoń jest uzależniający. I muszę powiedzieć, że kiedyś zeznawałem przed sądem w takiej sprawie tytoniowej i przywoływałem właśnie Morsztyna, Szlichtynga. Miałem pewną satysfakcję, że w uzasadnieniu sentencji rozstrzygnięcia sądu [10:00] było powiedziane, że już w XVII wieku wiedziano. Także myślę sobie, że ten Szlichtyng był bardziej chyba wpływowy, okazał się w końcu XX wieku w sądzie w Krakowie niż w XVII wieku.

                [Prowadzący] Jeśli może Pan zdradzić, to jaka to była sprawa?

                [Gość] To była sprawa, jedna z pierwszych w Polsce dotyczących konsekwencji palenia tytoniu. To znaczy był tam jakiś wnioskodawca złożył… On chyba twierdził, że dostał raka płuc, bo palił papierosy produkowane w Krakowie i domagał się odszkodowania. Sędzia chyba chciał sobie posłuchać jak to jest. W związku z tym ja występowałem jako biegły. I tam się potem okazało, że ta sprawa została oddalona, bo on nie miał raka płuc. Natomiast sędzia chciał sobie posłuchać jak to jest. Potem już mnie nie wzywali. Po prostu to pierwsze orzeczenie przepisywali i zwłaszcza ten Szlichtyng zrobił się popularny. Notabene powiem tak: Szlichtyng, nie do końca jest to pewne czy to był Szlichtyng. Dlatego, że tych Szlichtyngów jest kilku. Jeden to jest sędzia wschowski, który był bratem czeskim, założył miasto Szlichtyngowo. Drugi to był Jerzy Szlichtyng, zmarły w 1644 roku właśnie pisarz i poeta. Trzeci to był Jonasz Szlichtyng, który był z kolei arianinem, z taką bardzo bogatą biografią, wypędzonym po potopie. Natomiast ostatnia hipoteza jest taka, że tę „Naukę o dobrym, a także złym używaniu proszku tabacznego.” napisał Daniel Naborowski. To taki poeta też z kręgu radziwiłowskiego, bo Jerzy Szlichtyng, też był z kręgu radziwiłowskiego. Ale idąc dalej z tymi wskazaniami, no to, Morsztyn pisze, że tytoń oczywiście nie sprzyja, może i zdrowy jest, ale nie sprzyja miłosnym igraszkom, ponieważ psuje zęby, a użytkownik tytoniu tak strasznie śmierdzi, że po prostu nikt do niego nie chce… no żadna kobieta do niego nie chce podejść. Kazimierz Haur też zauważa, pisarz rolniczy, że tytoń może szkodzić na potencję, ale za to zaleca go duchownym. No bo oni raczej nie powinni potencją się wykazywać. A ksiądz Kluk, już naukowy XVIII wieczny pisarz, zauważa, że tytoń zupełnie nieźle działa, dlatego że usuwa pasożyty u owiec, a także może funkcjonować jako, prawda, taki środek, który można potraktować przeciwko różnym pasożytom roślinnym. I to ksiądz Kluk miał niewątpliwie rację, bo jak pamiętam z mojego dzieciństwa jak moja taka cioteczna babcia kupowała paczkę „Sportów”, te „Sporty” tam wyrzucała te, prawda, bibułki, zostawał tylko ten tytoń, ten tytoń trzeba było ugotować, następnie wlać do takiego atomizera i wszystkie mszyce zdychały.

                [Prowadzący] Nikotyna ma dość bogatą kartę w historii medycyny i co ciekawe miała także inne dość zabawne zastosowanie.

                [Gość] No, tak. To znaczy można ją było traktować jako środek leczący, prawda. To jak już o tym wspomniałem. Nawet do lewatyw. Więc tutaj były różne zastosowania. No ale generalnie rzecz biorąc rozumowanie medyczne na temat tytoniu opiera się tak już nawet w XIX wieku, jak już jesteśmy, kiedy jakaś medycyna jest. Pierwszy argument, to znaczy wychodzi się tak: że tytoń szkodzi na wygląd, prawda. Estetyczne. Niszczy estetykę. Drugi: tytoń niszczy moralnie. Niszczy moralnie wszystkich, bo niszczy moralnie i mężczyzn i kobiety.

                [Prowadzący] Część II. Kto wymyślił papierosy?

                Kowbojskie papierosy kojarzą nam się z Ameryką, ale muszę przyznać, że ostatnio odkryłem ciekawy wątek w książce amerykańskiej, historyk Tricii Starks „Smoking under the Tzars.”, czyli o paleniu w imperium rosyjskim. I tam się pojawia informacja, że to jest wynalazek, który pochodzi z imperium rosyjskiego. I on przybył za ocean z migrującymi Żydami. Do tego autorka pisze, że w ogóle centrum produkcji papierosów w imperium rosyjskim w XIX wieku miało się znajdować w Warszawie i Wilnie i są na to nawet dowody [15:00] jeśli chodzi o etymologię, ponieważ rosyjski papier to bumaga, a papierosy to cigarety. Papierosy, to jest słowo, które nadal funkcjonuje w języku rosyjskim i oznacza towar marnego gatunku. Ile jest prawdy w takim twierdzeniu? Że te papierosy zostały wymyślone na polskich ziemiach?

                [Gość] No, nie sądzę. To znaczy tutaj ja bym się pod tym nie podpisywał. A dowód z etymologii - nie mam do niego przekonania. Nie wątpliwie tak, takim wielkim miejscem, gdzie się tytoń uprawiało, takim centrum produkcji tytoniu i także biznesu takiego papierosowego to jest jednak Ameryka Północna. Bo to jest Virginia, gdzie się to uprawia już od XVII wieku w gruncie rzeczy, te plantacje tytoniowe tam funkcjonują. I tak. No, jeśli chodzi o papierosy, no to one są… nam się kojarzy papieros z czymś zupełnie oczywistym, to znaczy zawinięty w bibułkę, natomiast bardzo długo dominowało palenie tego tytoniu w fajce, ewentualnie można było po prostu tytoń pocięty zawinąć w liść tytoniu, co jest trochę takie nie tego, bo to parzy w rękę po prostu, jak się nierówno pali, jest trochę niepraktyczne, ale zawsze możne do tego dodać jakąś fifkę, czy coś takiego. Co trochę ułatwia sytuację. Tutaj są pewne elementy, pewne wątki prawdziwe są w tych twierdzeniach, to znaczy, to centrum produkcji Warszawa i Wilno. No tak, rzeczywiście, dlatego że na wielką skalę produkcja tytoniu w Królestwie Polskim rozwinął ni mniej ni więcej tylko Leopold Kronenberg. Dlatego że jego kariera, która go doprowadziła, prawda, do bankowości, ale ona się zaczęła od tego, że on był administratorem monopolu tytoniowego. On sobie kupił naturalnie za łapówki to prawo. Jeśli chodzi o tytoń i o monopol tytoniowy i korzystanie przez państwo z tytoniu, to takie pomysły już się pojawiają bardzo dawno w dziejach Polski. One się pojawiają wręcz w połowie XVII wieku. Tylko, że skarbowość było i kontrola skarbowa była zbyt słabo w Polsce rozwinięta, żeby to można było zrealizować, bo tam jest w końcu XVIII wieku pojawia się pomysł, nawet i jest ten monopol tytoniowy, który przynosi jakieś zyski, ale stosunkowo nieduże. Stąd w XIX wieku, kiedy ta władza, represja ze strony władzy się wzmocniła, no to były szanse na wprowadzenie tego monopolu i zarabianie pieniędzy dla państwa. I stąd rola Kronenberga. Kronenberg połączył nie tylko taką kontrolę nad sprzedawcami tytoniu, ale stworzył pierwszą w Warszawie wielką fabrykę tytoniu. I tutaj produkował bardzo dużo tego tytoniu. Wciągał know how do tego z Francji, prawda, i tak dalej. Rozwinął... naprawdę dobre pieniądze zarobił i rozwinął tę produkcję. Rzeczywiście to było jedno z centrów. Tylko trzeba pamiętać o tym, że to co jest uchwytne w źródłach to jest palenie tytoniu w miastach przede wszystkim. Bo tutaj w miastach, no to już ktoś jak pali to musi kupić, po prostu. Natomiast jak patrzymy na wieś, to tutaj właściwie prawie w ogóle nie występuje palenie tytoniu. I dlaczego to palenie tytoniu nie występuje? Nie dlatego, że ludzie nie palą. Tylko ludzie po prostu palą jakiś tytoń, który gdzieś tam sobie hodują, żeby nie płacić tych wszystkich pieniędzy i dodatków, podatków, i podatków od podatków, prawda. Bo to jak wiadomo tytoń jest, wyroby tytoniowe są tanie, natomiast są obłożone najróżniejszego rodzaju podatkami akcyzowymi, takimi i innymi. No więc nawet jak się patrzy na statystyki międzywojenne, które są już dobre z Polskiego Monopolu Tytoniowego, to bardzo wyraźnie widać, że na wschodzie kraju prawie że w ogóle nie palą. Oczywiście palą, tylko palą machorkę. Palą machorkę zawiniętą w gazetę. Czy coś takiego. No ale jeżeli przechodzimy do centrum świata, czyli do Ameryki Północnej, centrum biznesu, to tutaj jest fascynująca historia. Maszyna do wyrabiania papierosów już tych takich z bibułką. To jest pomysł Jamesa Alberta Bonsacka. James Albert Bonsack był synem też biznesmena, który pracował między innymi przy tytoniu i to był chłopak, który mając lat 15 on był owładnięty właściwie taką ideą, żeby zrobić maszynę do robienia papierosów. Bo papierosy zawijane ręcznie w bibułkę to wykwalifikowany pracownik robił takich papierosów 200 dziennie. Natomiast jakby zrobić do tego maszynę, to ona miała wydajność 70 tysięcy dziennie. Więc to jest gigantyczna rzecz. I on był tym owładnięty. Ojciec go wysłał do szkoły, bo ojciec był dobrze sytuowany, ale on rzucił szkołę, on tylko myślał nad tą maszyną. W końcu ojciec się poddał, uznał, że on nie będzie miał tam żadnego średniego wykształcenia, zrobił mu taki warsztacik. I on w tym warsztaciku, no przez kilka ładnych lat nad tym pracował. W 1881 roku dostał patent na tę maszynę. Model biznesowy Bonsacka… Bonsacków, bo ojciec się też dołączył, polegał na tym, że chętnemu, który wytwarzał te papierosy gotowi byli wstawić te maszyny i prawda obsługę zapewnić fachową i brali od każdego tysiąca papierosów tam 24 centy od tysiąca papierosów. Zaproponowali to jednemu z producentów papierosów, ale on uznał, że to jest takie ryzykowne prawda. Będzie się psuło albo coś. No i zdecydował się James Buchanan Duke. Jest dzisiaj jeden z lepszych prywatnych uniwersytetów amerykańskich Duke University, to właśnie James Buchanan go założył. I jak już się wzbogacił, w 1883 roku James Buchanan Duke poszedł na współpracę z Bonsackiem i w ciągu kilku lat 40% amerykańskiego rynku, prawda, zdominował, a właściwie prawie 90% rynku miał w początku XX wieku. I proces był nawet wytyczony proces, bo była wtedy walka z monopolami różnymi. To są czasy, przełom stuleci to jest Theodor Roosevelt i to jest walka z monopolami. Jest ta sławna ustawa Shermana przeciwko monopolom. I na mocy tej ustawy w roku 1911 ten American Tobacco Corporation tego Duke’a zostało podzielone na części, bo już miało 90% rynku. I teraz Duke jest bardzo ciekawym przykładem pokazującym jak się rozwijają korporacje. Dlatego, że on produkował papierosy i sprzedawał je po sztuce. Sprzedawał je hurtownikom, a ci z kolei sprzedawali je detalistom. Detaliści działają na zasadzie takiej, że starają się mieć jak najwięcej pieniędzy w gotówce, czyli nie mieć dużo towaru na składzie. W momencie kiedy im się towar kończy to: „na jutro proszę tam tyle tysięcy papierosów”. Od iluś detalistów spływa to do hurtownika, który zwraca się do producenta mówiąc: „200 tysięcy papierosów na jutro”. I ten producent nie jest w stanie funkcjonować, bo on musi przez miesiąc mieć wyłączone maszyny, żeby nie przechowywać nadmiaru papierosów, bo się zeschną, bo to, bo tamto, tylko musi jakieś ogromne ilości wytwarzać w ciągu jednego czy dwóch dni. No i Duke postanowił, że trzeba tę firmę rozbudowywać w ten sposób, żeby przejąć dystrybucję. Czyli to jest taki rozwój wertykalny firmy. Tak jak korporacje właśnie. Korporacje jak zaczynają coś masowo produkować, to w pewnym momencie natykają się na ten problem, że dystrybucja jest słabością. I żeby nad dystrybucją zapanować, to trzeba po prostu to przejąć. Więc Duke przejmował hurtownie, a potem w ogóle przejmował punkty sprzedaży też prawda detaliczne. I rzeczywiście ten biznes ruszył. Ale krok jeszcze jeden do przodu zrobił Richard Joshua Reynolds, który założył firmę R.J. Reynolds Tobacco Company produkującą papierosy Camel. One są do dzisiaj. Z tym wielbłądzikiem. Dlatego tam był dodatek aromatycznego tytoniu tureckiego. To był też taki reformator systemu, to znaczy w ogóle produkcji tytoniowej. Jego ojciec był plantatorem tytoniu. On się najpierw zajmował sprzedażą tytoniu do żucia. Wpadł na pomysł, żeby dodawać sacharyny, bo będzie smaczniejsze wtedy i to rzeczywiście zwiększyło bardzo sprzedaż, z tą sacharyną. No a jeśli chodzi o papierosy wpadł na pomysł właśnie na te Camele z tym aromatycznym tytoniem, z domieszką aromatycznego tytoniu tureckiego i wpadł na pomysł, żeby [20:00] sprzedawać papierosy w paczkach. Sprzedawał je w paczkach po 10. Dzisiaj normą jest 20. Wtedy jeszcze ludzie aż tyle nie palili. Ale właśnie tak po 10, potem po 20. I to jeszcze bardziej rozwinęło ten biznes.

                [Prowadzący] A w jednej ze swoich prac, które miałem przyjemność czytać, przedstawia Pan inny, kluczowy wynalazek związany z papierosami. Właśnie ten, który spowodował prawdziwą rewolucję w konsumpcji.

                [Gość] Myśli Pan o filtrach?

                [Prowadzący] Oczywiście.

                [Gość] No tak, no bo to jest ten problem tej zdrowotności i trucia. Bo jeśli chodzi o trucie to wszyscy wcześniejsi autorzy mieli takie przeczucia, nie? Że to wywołuje, może mieć związek z gruźlicą, bo ludzie kaszlą, bo to, bo tamto. Ale przełomem jest rok 1850. A rzecz się dzieje w Belgii. Tam pewien taki upadły arystokrata, hrabia Hipolit Visart de Bocarme, wraz z żoną, spłukany kompletnie z pieniędzy, miał szwagra, brata tej żony, który się nazywał Gustaw Fougnies i on był bogatym człowiekiem. I trzeba było się go pozbyć. I hrabia Bocarme wpadł na wspaniały pomysł jak się go pozbyć, mianowicie palił fajkę, przepuszczał przez wodę ten dym i na powierzchni wody zbierała się taka cienka warstewka czystej nikotyny. On to zbierał i temu Gustavowi dodawał do jedzenia. I Gustaw po pewnym czasie umarł. Oczywiście trucizna była zupełnie nieznana. W związku z tym hrabia Bocorme z żoną bardzo płakali nad tym szwagrem, zrobili mu pogrzeb i cieszyli się jego majątkiem. I pewnie by się nim cieszyli do śmierci, gdyby nie to, że pewien chemik belgijski Jean Servais Stas postanowił udowodnić, że to nie był przypadkowy zgon. Że on po prostu został otruty. Zrobiono mu sekcję zwłok. Przeprowadzono badanie i okazało się, że tytoń truje. To był rok 1850. Hrabia Bocarme poszedł na gilotynę. Natomiast już w tym samym roku, właściwie rok później w 1851, niejaki Hoffman, lekarz powiatowy w Augustowie pisze do przeglądu lekarskiego pisze taki artykuł o tej sprawie i mówi „tytoń jest trujący”. Parę lat później w „Przeglądzie Lekarskim” farmaceuta Karpiński opisuje swoje eksperymenty ze zwierzętami, ile kropel trzeba, żeby zabić kota, ile psa, ptak to w ogóle jedna kropla. Natomiast już wiadomo, że tytoń jest straszliwie szkodliwy. Jak mamy do czynienia z tym tytoniem bezpośrednio prawda, no to to może być, budzić takie poczucie, że stykamy się ustami z trucizną. I to jest ten argument, że jak zaczynamy używać filtra no to jesteśmy zdrowsi, że to są papierosy, które mniej szkodzą. Papierosy z mniejszą ilością substancji smolistych, prawda. To jest to, co w pewnym momencie zaczęto wypuszczać z udoskonalonym filtrem. To są wszystko w tym kierunku takie no oszustwa, no, krótko mówiąc oszustwa. Ale to takie przekonanie, że to rzeczywiście szkodzi i że potrzebne są filtry czy fifki zdrowotne, to jest przekonanie już XIX wieku, bo są reklamy. Jedna z moich ulubionych to jest taka reklama bardzo fajna, taka kolorowa, jest plakat z tą reklamą w Muzeum Narodowym w Krakowie. Nawet w tych zbiorach online jest. I tam taki facet w meloniku i w płaszczu i z laską mówi: paliłem, palę i palić będę, ale używam, to się nazywało – filtrów zdrowotnych tam jakiejś firmy. Nie powiem nie dlatego, że nie chcę reklamować, tylko już po prostu nie pamiętam.

                [Prowadzący] Jednak z punktu widzenia gospodarczego te papierosy były dla każdego państwa bardzo istotne, można by powiedzieć, że były jednym z kół zamachowych budżetu i niepodległego państwa polskiego i PRL. I państwo nie miało z tym problemu, żeby te dochody generować.

                [Gość] No tak, no ale to powiedzmy sobie państwo też bierze pieniądze od alkoholu. Od zapałek i od soli, no to, mówię o tych międzywojennych monopolach [30:00], no to powiedzmy sobie może brać z czystym sumieniem. Natomiast państwo z reguły nie ma zahamowań, żeby brać pieniądze. Z takich różnych zachowań nawet uznawanych za szkodliwe zdrowotnie. To znaczy dopóki, do momentu, gdy nie zacznie liczyć. Dlatego, że w tej chwili w Polsce, ale też w krajach europejskich, ceny papierosów są niesłychanie wysokie i one  są niesłychanie wysokie nie dlatego, że to ma jakiś związek, prawda, z kosztami produkcji, czy jakiś związek nawet z opodatkowaniem. One są po prostu opodatkowane no w tym celu, żeby je wyeliminować. Jeżeli równowartość 6 czy 7 euro i to każda paczka papierosów tyle kosztuje, to ewidentnie chodzi o to, żeby to zlikwidować. Jak do tego państwo doszło? No doszło do tego po prostu pewnym rachunkiem. Medycyna jest coraz droższa. Jeżeli się weźmie pod uwagę ile zgonów powodują, i tu nie chodzi tylko o jakiś tam nowotwór płuc, czy coś takiego, ale ile zgonów może być związanych z tytoniem, no to wchodzi nam w grę onkologia, wchodzą nam w grę choroby krążenia, to są dwa główne zabijacze we współczesnej cywilizacji. No więc jeżeli tutaj się te koszta podsumuje, to lepiej to wyeliminować.

                [Prowadzący] Część III. Naród w szponach nałogu.

                [Lektor] „Mnie od skutków nikotyny, od której dotąd całkowicie wyzwolić się nie zdołałem uratowało to, że często i czasem na dość długo – kilka tygodni, przestawałem palić. Także w sumie pół czy 1/3 roku faktycznie nie paliłem. Oczywiście działanie takiej abstynencji par intermittence nie mogło być tak korzystne jak wielkie ciągłe okresy wyrzeczenia się zupełnego. Ale i to zrobiło swoje. Ale ci, którzy palą stale, a w 90% wypadków muszą palić coraz więcej, popełniają systematyczne duchowe samobójstwo, ratami. Nieznacznie, sami o tym nie wiedząc, pozbawiając każde przeżycie barw, blasków i niszcząc rzecz najcenniejszą – intelekt. Za cenę przyjemności prawie żadnej. Bo czyż nałogowy palacz ma w ogóle jakąś przyjemność? Tylko negatywną – zaspokojenia wstrętnej, nienaturalnej potrzeby. Tak jest podobno ze wszystkimi narkotykami, o ile dany osobnik doprowadzi się do dostatecznie wysokiego stopnia znałogowania.”

                [Prowadzący] No wysoka świadomość Stanisława Ignacego Witkiewicza w książce z 1932 roku, nazwanej skrótowo „Narkotyki”. Znamy oczywiście tego artystę z różnych doświadczeń, ale tu przestrzega przed zgubnym nałogiem. Kiedy po raz pierwszy na świecie i w Polsce zaczęto na poważnie o tym pisać?

                [Gość] To znaczy na poważnie to pisano od początku, tylko nie miano argumentów. Natomiast pierwsze argumenty takie naukowe, no to pojawiły się od tej sprawy, o której już wspomniałem, to znaczy tego procesu hrabiego Bocarme. I tutaj już medycyna się tym zajęła i to powiedziałbym w całej Europie, dlatego że w 1851 roku, czyli właściwie krótko po tym jak głowa Bocarmego została ścięta, pisze o tym całym procesie i o trujących właściwościach nikotyny lekarz powiatowy z Augustowa Hoffman. Opisuje te trujące właściwości tytoniu i opisuje właśnie proces Bocarmego. 6 lat później lekarz i farmaceuta Karpiński opisuje w „Tygodniku Lekarskim” ile to kropel czystej nikotyny trzeba, żeby zabić ptaka – to jedna jest, kota – to tam chyba 2, psa – 3, konia – 5, prawda, krowę. No masę zwierząt wymordował tą nikotyną. No, ale tu już było jasne, że to jest szkodzące. I teraz jest pytanie komu to szkodzi, prawda. To znaczy znowu mamy wysyp w XIX wieku, w drugiej połowie XIX wieku, wysyp w polskiej literaturze podręczników do higieny. To wiązało się z pewną taką sytuacją lekarzy. Mianowicie lekarze skończywszy studia, przybywszy tutaj [35:00] do Królestwa Polskiego z zagranicy, ale tutaj też można było w Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie skończyć studia, no i było niewiele szpitali, w których były etaty. I teraz każdy lekarz najpierw był takim, prawda, tak jak dzisiaj rezydentem. I po jakimś czasie zapadała decyzja czy on będzie zatrudniony na stałe, czy ma sobie szukać posady gdzieś tam na wsi. Nikt nie chciał na wsi, każdy chciał mieć pracę w mieście i w związku z tym no oni się starali o to, żeby coś publikować. I bardzo często po prostu brali podręczniki do higieny tłumaczyli, no zależnie z jakiego języka, prawda. I mamy... z dwóch źródeł te podręczniki pochodzą. Są źródła francuskie. I jak są tłumaczone prace francuskie to tam przeważnie jest mowa o tym, że tytoń jest w ogóle szkodliwy generalnie. Natomiast jak bierzemy podręczniki niemieckie, gdzie jest bardzo długa tradycja palenia tytoniu i to takie palenia tytoniu nawet na najwyższym szczeblu, to znaczy król Prus, to już od Fryderyka I w XVIII wieku, to się właściwie spotykał co wieczór z głównymi urzędnikami i mieli takie rady palące. Niby to było o polityce, ale wszyscy palili, bardzo często się zbierali już nie było o czym gadać o polityce, więc się zbierali po to, żeby sobie zapalić, prawda. Więc w Niemczech to palenie jest bardzo silną taką tradycją i w związku z tym w tych podręcznikach higienicznych niemieckich bardzo często jest takie dwuznaczne rozumienie. Na przykład taki podręcznik, to jest chyba z Austrii pochodzący, anonimowego autora, przetłumaczony na polski, wydany w 1896, nazywa się „Higiena Palenia.” Tam było takie zdanie: „Jeżeli palisz i czujesz, że Ci nie szkodzi, to pal dalej, na zdrowie. A jak czujesz, że Ci szkodzi to nie pal”. Więc tutaj są dwie takie tradycje, mimo tej świadomości, że to jednak jest trujące, prawda. Ale jak mówię nie dla wszystkich. Dlatego, że jest tak. Są dwie grupy, które są szczególnie narażone. Jedna grupa, która jest szczególnie narażona to są ludzie młodzi. Ludzie młodzi, tak, paląc mogą się zachować nieostrożnie, wyrzucić peta gdzieś i coś podpalić. W związku z tym w Królestwie Polskim, nawet na wsi, są różne rozporządzenia, że nie wolno palić, prawda. Bo chodzi o kwestie podpalenia. W miastach też są takie zakazy palenia. No jest taka historia z czasów Wiosny Ludów w Berlinie. Kiedy są rozruchy w Berlinie władze robią wszystko, żeby te rozruchy się prawda skończyły. I występuje minister spraw wewnętrznych. Uspokaja, stara się uspokoić tłum protestujących, idzie na różne ustępstwa, obiecuje zwołanie parlamentu, i w pewnym momencie z tłumu pada głos: „a czy będzie wolno palić na Unterdenlinde?” i on mówi „Będzie wolno.” No to znaczy, że wcześniej było zakazane, prawda. No dobra, ale wracamy do tych komu szkodzi. Młodym szkodzi. Tak. Młodym szkodzi, dlatego, że młody jak się uzależni od palenia, to zacznie szukać pieniędzy, żeby zapalić. No to zacznie kraść, co prowadzi do moralnego upadku. No a palenie, też ma swoje skutki.

                Tutaj przeczytam taki fragment. Lekarz Szokalski pisze: „ Z powodu zajęcia żołądka daje się uczuć gniecenie w sercowym dołku. Wzdęcia wiatrami, utrudnione trawienie i chęć do spirytusowych napojów, które zrazu niemałą sprawiają ulgę, lecz właśnie owa ulga prowadzi często do ich nadużywania, tak iż z wolna rozwija się popęd pijaczy, a zatrucie tytoniowe komplikuje się alkoholizmem. Połączenie to natrafiamy na nieszczęście nierzadko nawet tam, gdzie ani towarzyskie stanowisko, ani płeć, ani stan wykształcenia najmniej się tego spodziewać dozwalają. O owych tabacznych opojach płci obojej, owy filarach szynkowni już nie wspominając.” A więc szczególnie młodzi ludzie narażeni są na to, że za nałogiem tytoniowym idzie alkoholizm. Wiemy, że nie ma to żadnych podstaw naukowych, ale to nie chodzi o podstawy naukowe, tylko chodzi o to co sądzą ludzie i to sądzą lekarze. To nie jest jakaś taka głupia uwaga. Już w ostatniej ćwierci XIX wieku w pismach, w czasopismach dla nauczycieli w Galicji wychodzą takie artykuły, które ostrzegają, że trzeba walczyć z paleniem. Że trzeba tak, nauczyciele w ogóle nie powinni palić, bo niszczą sobie narzędzie pracy, czyli głos. Natomiast mają zwalczać palenie wśród młodzieży. Jest takie badanie z 1919 roku antropologa i lekarza Jaksy Bykowskiego, który prowadzi badanie, to dotyczy [40:00] właściwie jednej klasy tylko w pewnym gimnazjum, i tam mu wychodzi, że kto pali? No palą ci, którzy się gorzej uczą. No i druga grupa, która jest szczególnie narażona na działanie tytoniu to są kobiety. Kobiety, tak, no to wielu lekarzy o tym pisze, że kobiety jak palą to są o krok od upadku moralnego. I argument jest taki, to jest Walenty Miklaszewski, znany lekarz i filantrop warszawski, który pisze tak: „wszystkie prostytutki palą, prawda?”. No więc to jest prosta droga do upadku. Inny lekarz, Szokalski pisze tak: „kobiety palące, okazują pewien stopień zdziczenia, który im nie pozwala ocenić swojej indywidualności kobiecej, zstępując na pochyłość z której bardzo łatwo im się stoczyć w przepaść upadku moralnego.” Dlaczego? Tu jest argument medyczny. „Ustrój kobiety charakterystycznymi właściwościami swojemi zbliża się do ustroju w młodzieńczym wieku. Układ mięsny jest w nim słaby, nerwowość góruje. Jest to niby organizm nie doszły do punktu kulminacyjnego jaki w mężczyźnie dojrzałym widnieje.” Oczywiście to są bzdury z punktu widzenia dzisiejszego. Natomiast one pokazują, że lekarz tu wypowiada się o medycynie i fizjologii, w XIX wieku mógł mieć taki pogląd. I są tacy lekarze, którzy mówią: „Kobieta lekarz?! To jest w ogóle jakieś dziwactwo, prawda, bo kobiety to jest tylko jeden wielki kłębek nerwów, którym trzeba dawać jakieś leki na uspokojenie”, notabene wszystkie na alkaloidach. Więc tutaj mamy taki rodzaj myślenia o kobietach, jeszcze Szokalski, który w pewnym momencie pisze, w tym samym tekście zresztą, że „kobiety palące, odejmują mężczyznom może ostatni ich przywilej.” Więc przez wytrych tytoniu możemy sobie zobaczyć jak wygląda stosunek, no weszliśmy na taki Gender Studies, stosunek między płciami. Czasami taka rzecz wydawałoby się drobna jak historia tytoniu pozwala wejść na inne przestrzenie i pokazać różne zjawiska.

                [Prowadzący] A jaki okres w historii naszego kraju był najbardziej rozpalony?

                [Gość] Ja sobie myślę, że tak wszyscy palili, poza kobietami oczywiście, to jest okres międzywojenny. Wtedy to się bardzo rozpowszechniło, dlatego, że z jednej strony jest taki okres wyzwolenia kobiet, bo w czasie wojny kobiety, prawda, idą do pracy, wychodzą z domu, idą do pracy, podejmują się takich zachowań różnych nietypowych dotąd dla kobiet. No i jedną z takich oznak wyzwolenia się to jest ta taka moda, lata 20., aby odrzucić te wszystkie rzeczy, które zresztą już lekarze mówili, że są szkodliwe, typu gorsety, czy coś takiego. Nawet było takie popularne hasło „Naga pod suknią.” prawda. Co oznacza, że nie wiążą się tam jakimiś tymi konwencjami ubiorowymi. No i jednocześnie palenie. W takiej długiej prawda, długiej fifce. Bo to wypadało, żeby to w takiej długiej fifce było. Więc myślę, że to chyba najbardziej. No potem oczywiście okres PRL-u. Bo zaczyna się rzeczywiście produkcja na dużą skalę tytoniu. I tak jak się przegląda czasopisma, gazety powiedzmy, „Trybuna Ludu”, czy coś, z lat stalinowskich, to oni tam się chwalą, że coraz więcej papierosów produkujemy, coraz więcej. To znaczy się, że dobrobyt jest. Rozumiem, że może nie było się czym innym pochwalić, no, jeśli chodzi o konsumpcję, to się chwalili tymi papierosami. Lekarze też palą. W połowie lat 60. następuje zmiana. Jak przeglądałem takie czasopisma typu „Żyjmy dłużej”, było takie czasopismo popularne, medyczne, to tam są wywiady z lekarzami. To oni tam z papierosem wielokrotnie widziałem. W pewnym momencie, w połowie lat 60. nagle znika. To znaczy czasem jakiś profesor medycyny się pojawi z fajką w zębach na zdjęciu, ale tak to znika. I pytanie: dlaczego nagle tak zniknęło? Zapis cenzury, czy coś takiego? Tak. To znaczy zapis cenzury… Raport Terry’ego. To jest taki brytyjski raport na temat związku między rakiem płuc, a paleniem tytoniu. I od tego momentu to znika. Bo jeszcze jak mówię parę lat się utrzymuje, że fajka mniej szkodzi, prawda. Ale to też znika w pewnym momencie. Wiadomo, że lekarze też palą. Lekarze też ludzie, no. [45:00] Więc tak to wygląda. Rośnie właściwie no do kryzysu lat 70. Wtedy zaczyna spadać konsumpcja tytoniu, czy właściwie się zatrzymuje. I jest stosunkowo też niższa w latach 80. wtedy kiedy jest tytoń reglamentowany. Aczkolwiek pojawiają się takie poza reglamentacją gatunki papierosów sprowadzane z Albanii i z Wietnamu. Pamiętam się nazywało 475. W skrócie zwane oddechem Ho Chi Minha. Sam to paliłem zresztą, pamiętam, w czasach studenckich. W tej chwili jest tendencja, po 89 roku jest dość jednoznaczna tendencja do spadku palenia. Przy czym jednocześnie obserwujemy zjawisko wyrównywania się pod względem płci. Zawsze było tak, że mężczyźni palili więcej niż kobiety, w tej chwili wśród palących jest mniej więcej 50-50. Ale jest zmniejszający się odsetek palących.

                [Prowadzący] Natomiast badacze zdrowia publicznego alarmują, że ta emancypacja tytoniowa kobiet z lat 70., czyli takie popularyzowanie palenia przez młode dziewczyny, wtedy młode dziewczyny, doprowadza dzisiaj do bardzo niepokojącego trendu, bo najnowsze doniesienia naukowców mówią o tym, że rak płuc jest najczęstszą przyczyną zgonów kobiet i wyprzedził nawet raka piersi.

                [Gość] Być może. Nie potrafię się w tej chwili do tego odnieść. Ale ja sobie myślę w ten sposób, że takie rzeczy, te wnioski takie pewniejsze w takich sprawach demograficzno-śmiertelnościowych, no to się wyciąga po 25-30 latach. Więc na razie bym się wolał od takiego komentarza na gorąco powstrzymać. Nie ulega natomiast wątpliwości, że to co obserwujemy w Polsce po roku 1990-92, to znaczy po tej transformacji ustrojowej, to jest jak nazwał to profesor Zatoński, Witold Zatoński to jest onkolog, epidemiolog, człowiek no taki numer 1 jeśli chodzi o walkę z paleniem tytoniu, to jest cud nad Wisłą. To jest drugi cud nad Wisłą, albo medyczny cud nad Wisłą. To znaczy podnoszenie się trwania życia, zmiany różnego rodzaju zachowań, w tym także zmiany zachowań względem tytoniu, czyli zmniejszenie zakresu palenia tytoniu. I to jest niewątpliwie fakt.

                [Prowadzący] I na koniec jeszcze chciałbym wrócić do pytania, które jest tytułem odcinka, tego naszego spotkania. Czy biorąc pod uwagę, że rocznie nadal, pomimo tego cudu nad Wisłą, nadal kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców naszego kraju umiera na choroby związane z paleniem, to można wyestymować, że tak naprawdę w ciągu ostatnich 100 lat historii Polski, to jest coś co zabiło najwięcej Polaków, więcej niż dwie wojny światowe?

                [Gość] No myślę, że tak, tylko musimy o jednej rzeczy pamiętać. To znaczy trzeba pamiętać o tym, że jest czymś zupełnie naturalnym i normalnym na świecie, że ludzie się rodzą i umierają. W związku z tym śmierć jest częścią życia i na coś trzeba umrzeć. Natomiast czy choroby nowotworowe, czy choroby właśnie tak chroniczne, czyli krążenia mają naprawdę bardzo różne przyczyny. I my do końca nie rozumiemy etiologii, szczególnie nowotworów. W związku z tym mamy taką wiedzę statystyczną, prawda, taką opartą na tych zgrubnych statystykach. I tyle właściwie możemy powiedzieć. No jak kiedyś się być może poprawi stan naszej wiedzy i rozumienia etiologii tych chorób, to będziemy być może mogli coś powiedzieć więcej. Natomiast w tej chwili naprawdę nie każdy zgon na raka jest spowodowany paleniem tytoniu.

                [Prowadzący] „Prześwietlenie. Inne historie Polski.” Podcast Muzeum Historii Polski. Podcastów „1000 lat. Prześwietlenie.” wysłuchasz na Youtube, Spotify, Google Podcast, w Audiotece, a także na innych platformach podcastowych. Chcesz być na bieżąco? Subskrybuj kanał Muzeum Historii Polski.