Plagi i epidemie. Historia zarazy

                [00:00] [Prowadzący] Ostatnie lata pokazały, że masowe wirusowe choroby mające postać pandemii to zjawiska, wobec których nawet współczesne społeczeństwa są często bezradne. Plagi i zarazy towarzyszyły człowiekowi już od starożytności, a w średniowiecznej Europie wywarły ogromny wpływ na historię kontynentu. Czy największa i najbardziej przerażająca epidemia dżumy faktycznie ominęła nasze ziemie? I które wydarzenie z polskiej historii doprowadziło do rozprzestrzenienia cholery, będącej największym koszmarem XIX wiecznych miast epoki industrialnej? Dlaczego hiszpanka była hiszpanką i skąd faktycznie przyszła do Polski? O tym wszystkim będziemy rozmawiać  profesorem Michałem Kopczyńskim z Muzeum Historii Polski. Nazywam się Cezary Korycki i zapraszam na „Prześwietlenie. Inne historie Polski.”.

                Część I. Zaraza, która zmieniła Europę.

                [Lektor] Giovanni Boccaccio. Dekameron. „Wiosną tego roku mór począł w przedziwny sposób okrutne spustoszenia czynić. Choroba nie objawiała się u nas tak jak na Wschodzie, gdzie zwykłym znamieniem niechybnej śmierci był upływ krwi z nosa. Zaczynała się ona równie u mężczyzn, jak u kobiet od tego, że w pachwinach i pod pachą pojawiały się nabrzmienia, przyjmujące kształt jabłka albo jajka i zwane przez lud szyszkami. Wkrótce te śmiertelne opuchliny pojawiały się i na innych częściach ciała; od tej chwili zmieniał się charakter choroby: na rękach, biodrach i indziej występowały czarne albo sine plamy; u jednych były one wielkie i rzadkie, u drugich skupione i drobne. Na chorobę tę nie miała środka sztuka medyczna; bezsilni byli też wszyscy lekarze. Możliwą jest rzeczą, że przyrodzenie choroby już takim było, albo też, że lekarze nic nie wiedzieli. Nikt nie mógł odgadnąć przyczyny choroby ani znaleźć na nią stosownego remedium. Dlatego też jedynie nieliczni z chorujących do zdrowia powracali, wszyscy pozostali umierali trzeciego dnia, od chwili gdy te znamiona na ciele się pojawiały; przy tym nawet gorączka zazwyczaj nie występowała. Morowa zaraza grasowała z wielką siłą; choroba-upadek od chorych udzielała się łatwo zdrowym, którzy z zarażonymi przebywali, podobnie do ognia, co łatwopalne przedmioty obejmuje. Aliści zło jeszcze szło dalej; wystarczyło dotknąć się sukien chorego lub jakiejkolwiek rzeczy, którą miał w ręku, aby się zarazić. Siła zarazy była tak wielka, że przenosiła się ona nie tylko lekko z jednego człeka na drugiego, ale i tak bywało, że jeśli do przedmiotu, stanowiącego własność chorego, zbliżyło się jakieś zwierzę, zaraz mór się go chwytał i w krótkim czasie je uśmiercał.”

                [Prowadzący] W roku 1348 epidemia dżumy pustoszy północną Italię, rozlewa się  na większość Europy, dzieje się prawdziwa apokalipsa. Panie profesorze, do dziś nie możemy stwierdzić dlaczego wtedy ta epidemia ominęła Polskę?

                [Gość] Dlaczego wtedy ominęła? A może nie ominęła? Różne są hipotezy. Jak oglądałem taką książkę wydaną przez epidemiologów no to oni podawali tam jakieś straszliwe śmiertelności, szacowane oczywiście. Raczej szacowane na podstawie jakichś, prawda, danych z sufitu niż znajomości źródeł. No to oni mówili tak, tam jakieś Włochy 60%, prawda, a Polskę szacowali na jakieś tam 40% strat ludności. Czyli wychodziło, że to nie jest dużo, ale jednak coś. Jak zajrzeć do źródeł, już naprawdę do źródeł, no to się okazuje, że tak, bierzemy „Kronikę oliwską” i w „Kronice oliwskiej” jest powiedziane jak strasznie ludzie umierali na Pomorzu.  Problem tylko z „Kroniką oliwską” polega na tym, co udowodnił Piotr Guzowski niedawno, że ten tekst o tym jak umierają ma właściwie… jego oryginalność polega na tym, że tam występują polskie nazwy miejscowe. Natomiast sama narracja i sam tekst jest słowo w słowo przepisany z podobnej francuskiej narracji, która opisuje uderzenie dżumy w Avignonie. No więc to chyba nie jest przypadek. Podjęto badania takie, powiedziałbym interdyscyplinarne, biologiczno historyczne na ten temat. One polegają na tym, że bada się pyłki roślin. Pyłki roślin, warstwy pyłków roślin, przeważnie bierze się jakieś bagno czy jezioro czy coś takiego. To są badania, naprawdę... setki stanowisk w całej Europie, poszukujemy, specjaliści poszukują tych pyłków roślin przede wszystkim uprawnych, czyli zbożowych różnego rodzaju. No i okazuje się, że w tej Zachodniej Europie czy Południowej Europie, o której wiemy ze źródeł, że one były dotknięte, to tam rzeczywiście tych pyłków roślinnych, zbożowych w drugiej połowie XIV wieku i w wieku XV jest mniej niż było w poprzednich. Co by wskazywało na zahamowanie się działalności rolniczej [05:00] związane z , prawda, wyludnieniem. Otóż na ziemiach polskich czegoś takiego nie obserwujemy. I to jest podstawa do postawienia hipotezy, że Polskę ta zaraza mogła ominąć. Ale czy ominęła? Trudno tak naprawdę na 100% powiedzieć. Więc tak, no jeżeli chodzi o całą Europę to ona jak wiadomo, szacuje się, że mogła zabić 30% ludności, mówię o Europie Zachodniej i Południowej. Jeśli weźmiemy pod uwagę takie najbardziej dotknięte czy najlepiej udokumentowane przypadki, tam możemy się bliżej przyjrzeć. No więc na przykład w niektórych regionach Anglii tam są wymienieni w spisie dzierżawcy po  imieniu. I dochodzimy do roku około 1348-1350, okazuje się, że nagle zmienia się połowa z tych ludzi. Normalnie ich tam się co rok czy co dwa lata ,kilku się zmienia, bo umarli, ktoś ich zastąpił. A tutaj się zmienia połowa. W Sienie, dla której jest dokumentacja no to śmiertelność przy pierwszym uderzeniu dżumy w 1349 r. była zwiększona jedenastokrotnie w stosunku do normalnej. No więc to jest po prostu jakieś straszliwe wyludnienie. Na ziemiach polskich tego nie ma. Jest jeszcze jedno źródło, które może to naświetlić. Źródło pisane. Mianowicie wtedy zaczęto wybierać na ziemiach polskich podatek dla papiestwa, dla Avignonu trzeba powiedzieć, bo to jest przecież okres, prawda, schizmy. Tak zwane świętopietrze, to było… pobierało się to w zasadzie w okolicach Wielkiejnocy, za przystąpienie do komunii wielkanocnej i to był denar od głowy, dlatego się nazywało denarem św. Piotra, czyli świętopietrze. I mamy dość takie dobre, prawda, materiały z tego, oczywiście to nie jest cała ludność, no to są ludzie dorośli, którzy przystępują do komunii, pewnie nie wszyscy, no ale same zmiany ilościowe coś by pokazywały. W dodatku mamy to rozłożone parafiami. I rzeczywiście, w Małopolsce tak szeroko rozumianej, czyli aż tam gdzieś, prawda po Lwów, o który żeśmy wtedy walczyli, tą Ruś, z Litwinami, jest spadek. Ale jak się przyjrzeć parafiom, to się okazuje, że w parafiach tej takiej Małopolski zachodniej to właściwie nie ma zmiany, te same liczy, bliskie sobie. Natomiast jak popatrzymy bliżej Rusi, to tam po prostu są liczby zerowe. Dlaczego są liczby zerowe? Dlaczego jest spadek do zera? Nie dlatego, że wszyscy wymarli, tylko dlatego, że tam była wojna. W związku z tym prawdopodobnie w ogóle tego podatku nie wybrano. Czyli nie mamy w źródłach pisanych żadnego dowodu, że ta zaraza jakoś zadziałała. Musimy poprzestać na tym, co nam mówią źródła, prawda biologiczne, te interdyscyplinarne i one nam mówią, że właściwie nic nie było. No więc to jakiś szczęśliwy… zielona wyspa!

                [Prowadzący] Jednak ta dżuma miała olbrzymie konsekwencje i społeczne i ekonomiczne dla schyłku średniowiecznej Europy. Jeżeli nie była w Polsce to był to chyba dla nas też taki bonus?

                [Gość] Bonus nie bonus, bo badacze na przykład zachodni, badacze holenderscy Tine De Moor i Jan Luiten van Zanden obserwując to, co się działo na rynku pracy niderlandzkim tamtych czasów mówią, tak, nastąpiła zmiana, ponieważ bardzo szły do góry płace i to spowodowało… oczywiście było spowodowane brakiem siły roboczej i to spowodowało, że kobiety poszły… zaktywizowały się zawodowo. I to nawet jako tacy pomocnicy murarzy, prawda, nie żebym ja to jakoś sobie chwalił, ale generalnie rzecz biorąc, kiedy nastały normalniejsze czasy, to one się nie wycofały z rynku pracy tak zupełnie. Pozostały na tym rynku pracy. Zarabiały mniej więcej 50% tego, co mężczyzna na podobnej funkcji mógłby zarobić, ale po „czarnej śmierci” opłacało się te 50% zarobić, prawda, tego co mógł zarobić mężczyzna, a więc coś takiego. Ale oczywiście są inne zmiany. Są zmiany, takie kulturowe, powiedziałbym, które jednak także ziemie polskie w jakiś sposób odbiciem dotknęły. No bo czym jest, co powoduje „czarna śmierć”? „Czarna śmierć” powoduje masową, taką na masową skalę obserwowaną, śmiertelność. A przecież prawdziwy chrześcijanin do śmierci musi się dobrze przygotować, przede wszystkim musi się rozliczyć ze swoich grzechów, najlepiej by było, żeby miał licznik na zero w momencie kiedy umiera, no bo wtedy ma szanse na to, żeby pójść do nieba. Jak jest trochę na minusie, no to czyściec. [10:00] Czyściec oczywiście jak ktoś się będzie modlił za zmarłego, to on ma szanse wyjść z tego czyśćca i trafić do Raju. No ale jak nie to potępienie, prawda? No więc stąd ten pomysł, żeby odpokutować o przodu. Pewien mnich pokutował przez 10 lat i odpokutował przez te 10 lat za  100 lat do przodu, rozumiem, że mógł już sobie grzeszyć, prawda, dalej. Nie wiem czy taka była jego intencja, kiedy pokutował. Zresztą mnich był włoski, więc trudno powiedzieć jakie były jego intencje. Natomiast jeśli chodzi o, prawda, takie przypadki już nie jednostkowe to powiedzmy sobie tak, no nasuwa się myśl, dobrze, no to może nie uczynki, może nie te odpusty… na przykład odpust polega na tym, że pójdę na pielgrzymkę i zarobię ileś dni, prawda, za to, że byłem na pielgrzymce, a jak obejdę na kolanach ołtarz, no to jeszcze parę dni do przodu, bo grzechy liczono w dniach pokuty ścisłej o chlebie i wodzie. Ale można było na przykład zapłacić komuś, żeby poszedł na taką pielgrzymkę i odpokutował nie za siebie tylko za nas. A to wszystko wywoływało, no co najmniej podejście sceptyczne, jeśli nie oburzenie ludzi takich, którzy uważali, że jednak nie uczynek, nie wynajęcie pielgrzyma, tylko wiara jest zbawieniem. I tak dochodzimy do tego pewnego, powiedziałbym egzystencjalnego problemu, co zrobić, żeby zostać zbawionym? Przychodzi Luter i przewraca to wszystko. Mówi, no nie, tylko wiara. Więc to jest efekt… z jednej strony jest mistycyzm oczywiście późnośredniowieczny, który szczególnie w północnych Niemczech i Niderlandach się rozwija. A z drugiej strony jest to właśnie takie podejście Lutra. No jeżeli spojrzeć z takiego punktu widzenia, historii mentalności czy historii kultury na konsekwencje „czarnej śmierci”, to jak najbardziej jesteśmy tymi konsekwencjami dotknięci.

                [Prowadzący] Jeszcze drugie pytanie odnośnie konsekwencji. Jednak po dżumie nastąpiły to masowe przybycie Żydów do królestwa Kazimierza Wielkiego. „Czarna śmierć” była też pierwszą falą masowego, europejskiego antysemityzmu i pogromów, które w Niemczech się odbywały.

                [Gość] To znaczy tutaj częściowo nie ma zgody, to znaczy nie ma zgody, bo Żydzi byli wcześniej oczywiście. To, że nie ma korelacji między „czarną śmiercią” a przywilejami dla Żydów, no to dowodem na to jest na przykład to, że pierwszy ten przywilej taki sławny to jest Bolesława Pobożnego, księcia wielkopolskiego, on jest 1264 roku, czyli dużo wcześniej. Przywilej Kazimierza Wielkiego, który go rozszerza na pozostałe… na ziemie jego królestwa, prawda, całego, a nie tylko na Wielkopolskę jest z roku 1334, czyli jest wcześniejszy. W związku z tym tutaj dostrzegano pewną przydatność Żydów z punktu widzenia gospodarczego przede wszystkim. Natomiast oczywiście napływają po „czarnej śmierci” na ziemie polskie… pewnie większa ilość Żydów, ale nie tylko Żydów, bo napływają przecież prześladowani i po „czarnej śmierci” i później to też jest zjawisko… ma miejsce, na przykład Romowie, którzy tutaj przybywają. Oni są wypędzeni ostatecznie z Rzeszy w XV w. Więc tutaj przybywa ta ludność. Tak, no dlaczego są prześladowani? Na dlatego, że jak przychodzą takie zjawiska niewytłumaczalne, takie jak „czarna śmierć”, które jakoś starano się odpędzić, prawda, różnymi zabiegami już nie medycznymi, a właściwie magicznymi, a mimo to przyszły, no to ktoś musi być temu winien. I to jest dość normalne i żyjąc w epoce AIDS i Covida to takie poszukiwanie winnego myśmy też obserwowali. Nie w tak drastyczny sposób jak to miało miejsce w średniowieczu, no ale minęło trochę czasu, a jak widać nie wszystkie zachowania można było… czy takie tryby myślenia można było całkowicie wyłączyć, więc w pewnym sensie się zgadzam z tą tezą, którą Pan postawił w pytaniu, w pewnej części się nie mogę zgodzić.

                [Prowadzący] No i ostatnie pytanie o dżumę, bo ona w końcu dotarła na nasze ziemie i to dość drastycznie, ale bardzo późno.

                [Gość] Dżuma w ogóle… jeżeli pominiemy tę tak zwaną dżumę Justyniana, która nie wiadomo czy była dżumą w VI w. to ona dociera w połowie wieku XIV do Europy i trwa do wieku XVIII. I nawraca. To nie są śmiertelności takie, nawet w tej samej Sienie, o której powiedziałem to nie są śmiertelności jedenastokrotne. One są lekkie, [15:00] sześciokrotny wzrost śmiertelności. Pan sobie wyobrazi, no Covid w ogóle się nie równa. On spowodował nadwyżkę zgonów, ale nie sześciokrotny wzrost. Więc to powoduje mniejsze oczywiście straty, ale powoduje straty, no powoduje oczywiście te wszystkie strachy, prawda, no powoduje debaty takie jak myśmy mieli. Najstraszniejsze uderzenie dżumy to jest 1709-1710 na całych ziemiach polskich, bo jest to dżuma płucna. Dżuma płucna, prawda, to jest w przypadku tej dżumy dymnieniczej, tej klasycznej tym pośrednim infektorem są szczury, na których są pchły, które są z kolei nosicielami zarazka yersinii pestis, my to wiemy od schyłku XIX w. oczywiście. Po epizootii, czyli śmierci tych szczurów te pchły przechodzą na ludzi, no najbliższy krewny szczura, prawda, przechodzą na człowieka i gryzą, no i prawda, dzielą się tą bakterią, którą mają. Natomiast dżuma płucna przenosi się przez kropelkowanie. A śmiertelność ma ogromną. To jest nie do porównania z Covidem. Śmiertelność jest gigantyczna. I zaczynają się takie debaty właśnie w Gdańsku; to co, już zamykamy port? Już wiadomo, że jest dżuma, że gdzieś w Kopenhadze jest, cały region bałtycki, „ale my nie, no jeszcze trochę pciągniemy handlu, jeszcze troszkę i jeszcze dwa tygodnie…” no i zamknęli i było za późno.  Tam jest taka śmiertelność, jest przaca nantemat takich długoterminowych od XVI w. do schyłku XVIII demografii Gdańska, autor nazywa się Baszanowski???  i on tam daje taki dramatyczny wykres zgonów. Te zgodny to oczywiście większe, mniejsze, prawda widać, są jakieś epidemie, więc podskakuje to do góry. Natomiast przychodzimy do roku 1710 i to podskakuje czterokrotnie. Po prostu jest tylko ten jeden punkt taki. I potem spada. No ale iluś ludzi zginęło, prawda, iluś ludzi umarło w zasadzie bez szans na wyjście z tego. To się Szwedzi zorientowali, wojskowi lekarze, bo to są czasy wielkiej wojny północnej, że to jakoś przechodzi drogą kropelkową. Bo ci, którzy przy badaniu stali z przodu badanego to umierali, ci z tyłu to niekoniecznie. Natomiast ci z przodu tak.

                [Prowadzący] Część II. Cholera – koszmar XIX wiecznych miast.

                [Lektor] „A jużci! Tyś mnie w cholerę wepchnął, z twoim francuskim doktorem. Nigdy w życiu nie chorowałem! Tyś doktora i proszek sprowadził, co mi cholerę zadał. Jakbyś z połowę tego proszku łyknął, to byś nigdy sił nie znalazł, żeby się do mnie dowlec. W gnoju byś już leżał z zębami na wierzchu, jak szczur zdechły. A moich zębów to ja tobie teraz nie wyszczerzę.”

                [Prowadzący] Usłyszeliśmy fragment mało znanego dramatu Adama Mickiewicza „Rozmowy chorych”, w którym bohater umierał na cholerę, a prawdopodobnie umarł na nią także wieszcz. To była największa plaga XIX wiecznej Europy i co najważniejsze przyszła na kontynent przez polskie ziemie w czasie bardzo ważnego wydarzenia historycznego.

                [Gość] Tak, to znaczy cholera przychodzi zwykle z Indii. Ona tam występuje jako choroba endemiczna. Bardzo wielkie zaludnienie, takie położenie, prawda, bardzo nisko nad poziomem wody, to wszystko powoduje… ta woda jest zanieczyszczona. Pierwsze wyjście poza Półwysep Indyjski miało miejsce  ok. 1819 r., 1816-19. Ale dotarła ta cholera tylko do Rosji i w zasadzie się cofnęła. Natomiast drugie wyjście jest już znacznie poważniejsze, dlatego że drugie wyjście, ono się zaczyna w latach 20. i tutaj dochodzi do Europy, do centrum… także centrum Rosji, a przecież wiadomo, że jest wojna grecka, gdzie armia rosyjska, prawda, ponosi pewne straty i być może też już się zapoznaje z cholerą, natomiast potem jest powstanie listopadowe. I powstanie listopadowe powoduje, że wojska gdzieś tam z Rosji wchodzą tutaj i roznoszą tę chorobę. Są takie karykatury, widziałem taką karykaturę francuską: Polacy walczą, prawda, z cholerą, dosłownie tak się nazywa. I tutaj widać, że walczą, biją się na bagnety, a tam z tyłu za tymi siłami rosyjskimi idzie taka jakaś straszna, żółta postać i to jest właśnie ta cholera. Ona poszła dalej oczywiście. Parę osób zmarło. Dybicz – wódz, w pierwszym okresie powstania dowódca wojsk rosyjskich zmarł na cholerę, ale wielki książę Konstanty też, dlatego że on wyjechał, uciekł z Warszawy, [20:00] obserwował to gdzieś tam z boku te walki, no ale zabiła go cholera. Więc to potem poszło dalej, ta cholera  i oczywiście wiązano z nią różne wydarzenia typu, prawda, rewolucję we Włoszech, rewolucję...powstanie francuskie, chociaż ono jest trochę wcześniejsze, więc dotarła do Wielkiej Brytanii, w następnym już takim swoim odcinku, bo cholera to nie jest jeden rok, to trwa kilka lat przeważnie. Następna pandemia dotarła już nawet do Ameryki wraz z ludźmi emigrującymi z Europy. Generalnie rzecz biorąc to jest tak, to znaczy nie jest taka śmiertelność jak dżumy, ale jest znacznie większa powtarzalność tej choroby. No i cóż… no i lekarze są zupełnie bezradni.

                [Prowadzący] Dość mało przyjemna choroba i taka gwałtowna.

                [Gość] No tak, no bo ona polega na dramatycznym odwodnieniu organizmu i potem to zabija, prawda. No metody jakie stosowano, żeby ją leczyć, to są najróżniejsze oczywiście, pierwsze to puścić krew,  to jest jasne, natomiast inne to były tak, to właściwie można by powiedzieć – słusznie, bo dzisiaj wiemy, że trzeba podawać leki, ale trzeba przede wszystkim ten organizm nawadniać, wodą, tak rzeczywiście, dawać wody na przemian takiej lodowatej i wrzątku i od przodu i od odbytnicy też wlewki tego typu. No więc to były działania właściwie jeszcze bardziej zabójcze niż ratujące kogokolwiek. Było takie ciężkie uderzenie cholery w latach 50. i czytałem taką, prawda, instrukcję władz Królestwa Polskiego podpisaną na końcu przez Paskiewicza, gdzie było: nie jeść ogórków! Prawda ogórki jako roznosiciel. No coś w tym było, ale oczywiście lekarze byli bezradni. Jak popatrzymy na statystyki ludnościowe w skali całego Królestwa Polskiego, to generalnie jest tak, że w latach 30. jest duży skok śmiertelności i jest ujemny bilans rozwoju ludności, a wiek XIX to jest okres gwałtownego wzrostu liczby ludności, potem mamy ujemny przyrost liczby ludności w latach 1846-48, można powiedzieć, no dobrze, bo to zaraza ziemniaczana, prawda. A potem mamy 1853-1856, to są nieurodzaj i to jest straszne uderzenie cholery. Czyli to była choroba, która miała duży potencjał taki morderczy.

                [Prowadzący] No właśnie, którą z fal z cholery najbardziej mogliśmy zapamiętać?

                [Gość] To znaczy moim zdaniem, najgorsze były lata 50., dlatego że one doprowadziły do tego właśnie największego ujemnego przyrostu liczby ludności. Przy całym XIX wieku, gdzie jest wzrost. Aczkolwiek jak popatrzymy na dane, to oczywiście można powiedzieć tak, no dobrze, ale liczby ludności, które… zmarłych, liczby zmarłych są największe im bliżej jesteśmy końca XIX wieku, 1872 jest gorszy, 1892 jest gorszy, ale pamiętajmy co się zmienia po drodze. Po drodze jest urbanizacja. Te wszystkie choroby przenoszone drogą pokarmową, to są choroby przenoszone drogą pokarmową, one się najbardziej szerzą w miastach, gdzie nie ma higieny, gdzie nie ma wodociągów. I one tutaj się szerzą i stąd jest ta wielka śmiertelność. Natomiast te wielkie śmiertelności końca XIX wieku, one nie przyniosły ze sobą ujemnego przyrostu liczby ludności. I my obserwujemy go w latach 50. stąd ja stawiam tutaj hipotezę, że nie w głowach tych umarłych, czyli w ilości grobów jest problem, problem jest w tym jak to się odbija na ogólnej statystyce. Bo epidemia nie polega na tym, że ludzie tylko umierają. Oni umierają i to jest tragedia, ale polega na tym, że ileś osób, które mogłyby się urodzić, one się nie rodzą, prawda? Bo rozbite małżeństwa, bo zmarłe dzieci, które gdyby nie choroba mogłyby dożyć, mogłyby mieć własne potomstwo, więc to wszystko, ten cały szereg zjawisk powoduje ten ujemny spadek liczby ludności. Żeby teraz parę liczb przytoczyć: [25:00] Warszawa, 1852 rok to jest taka bardzo znamienna data dla cholery, o czym za chwilę powiem, 11 000 chorych odnotowano w Warszawie, 5 000 zmarło, czyli połowa zmarła, połowa wytrzymała, prawda i cholerę i kurację. 1872 jest pierwszy cmentarz choleryczny, on nie jest pierwszy oczywiście, ale to jest ten, który istnieje, prawda, do dzisiaj. On był przez 11 lat wykorzystywany i właściwie ostatni pochówek był w 83 roku. I ten cmentarz jest do dzisiaj, to właściwie jest jedna mogiła, taki krzyż, dlatego że on został zlikwidowany w roku 1908 jak robiono kolej terespolską. Przez ten cmentarz ta kolej przeszła, tam nasyp zrobiono, ale jak się jedzie tą koleją właśnie tą taką terespolską dawną na wschód to się mija ten cmentarz choleryczny. Dlaczego 52 rok jest taki istotny? Otóż ta cholera idzie dalej, idzie do całej Europy, dociera do Anglii. Jest w Londynie, naturalnie. I tam w Londynie działa taki Angielski lekarz, on się nazywa John Snow był jednym z pionierów operacji, prawda, ze znieczuleniem eterowym. I on wpada na taki pomysł w dzielnicy Soho, żeby zbadać jak wygląda śmiertelność na cholerę. Rysuje mapę pewnej części tej dzielnicy, odrysowuje domy i kreskami zaznacza ile zmarło w poszczególnych domach. I bardzo wyraźnie widzi, że jest grupa domów, w których jest bardzo duża śmiertelność. I zadaje sobie pytanie, co łączy te domy? Nie jest to bogata dzielnica, prawda, łączy ich bieda, no ale innych też łączy bieda. No więc co jeszcze może ich łączyć, co jest inne niż u tych innych, równie biednych? Ich łączy to, że oni chodzą do najbliższej pompy na Broadstreet. I on mówi zamknijcie tę pompę. I ta pompa zostaje zamknięta. On to ogłasza, to jest początek epidemiologii w ogóle światowej. Oczywiście wszyscy mu nie uwierzyli; nie no skąd, wiadomo, że wszystkie choroby są ze smrodu, przecież to jest zupełnie oczywiste. Dopiero 20 lat później, on już nie żył wtedy, stwierdzono, że on miał rację. Że wyjaśnienia takie, że być może pompa była zła, ale to dlatego że tam kiedyś był cmentarz w średniowieczu i tę pompę gdzieś tam na tych grobach i dlatego trująca była woda, prawda, tak to sobie wyjaśniano to odkrycie Johna Snowa, zupełnie nie podejrzewając, że ta choroba bierze się z przewodu pokarmowego. Można było powiedzieć Paskiewicz i jego lekarze byli prekursorami. Tylko że jak to w dziejach medycyny, najpierw trzeba zobaczyć, żeby uwierzyć.

                [Prowadzący] Cholera była impulsem do zmian. Ona zmieniła po prostu miasta.

                [Gość] No zmieniła miasta, ale nie tak szybko. To znaczy, trzeba było najpierw zobaczyć, żeby uwierzyć i to zobaczenie, żeby uwierzyć nastąpiło… taki przełomowy moment to jest 1858 rok, Londyn. To jest susza, ale susza całe lato. Tamiza jest strasznie niska i strasznie śmierdzi. Anglicy już od XVI w. byli miłośnikami spuszczania nieczystości z wodą. No problem tylko taki, że nie mieli kanalizacji, to znaczy były jakieś fragmenty kanalizacji w Londynie, ale wszystkie były albo zatkane, albo gdzieś się kończyły nie wiadomo gdzie. Zresztą wtedy miasta były, Londyn też, były pocięte mniejszymi rzeczkami. Dzisiaj… Warszawa też jest pocięta mniejszymi rzeczkami, tylko wszystko jest pod płytami, więc my tego nie widzimy. Natomiast w dawnych czasach to było widać. Więc odprowadzali do tych rzeczek, to szło potem do Tamizy. Jak nie ma wody wszystko śmierdzi. Dwór wyjechał, parlament wyjechał, sądy wyjechały, czekają na wielką zarazę. A przyszedł deszcz. Wielki smród nie skończył się wielką zarazą, co obaliło całą teorię, że ze złego powietrza biorą się choroby. No i wtedy postanowiono, żeby nie powtórzył się taki wielki smród, powierzono takiemu inżynierowi, który się nazywał Joseph Bazalgette zrobienie planów kanalizacji, nowoczesnej kanalizacji Londynu. I on to zrobił. To oczywiście trwało latami, żeby to zbudować, ale rzeczywiście było i tak pojawiła się sztuka angielska. Kanalizacja to jest sztuka angielska. I angielscy inżynierowie jeżdżą na kontynent i robią tę kanalizację. U nas robi ją William Lindley. Tych Lindleyów jest kilku, to znaczy William Lindley, ten starszy to są plany w 1878 roku już ostatecznie zrobione, realizuje to jego syn, William Heerlein [30:00] Lindley.  Oczywiście, za tym wszystkim stoją jako orędownicy lekarze, zrzeszeni w Warszawskim Towarzystwie Higienicznym i tutaj taką postacią numer jeden jest dr Józef Polak. Ale na wszystko trzeba mieć zgodę Petersburga. A Petersburg mówi tak, skoro w Petersburgu nie ma, to w Warszawie też nie musi być. No i takim mężem opatrznościowym był opolaczony rosyjski generał, który był prezydentem Warszawy, Sokrates Starynkiewicz. I on to załatwił, załatwił tę zgodę na zasadzie, że to będzie taki eksperyment. No to się okazuje 10-15 lat później jak się popatrzy na statystyki, kanalizacja i woda bieżąca, bo to jedno z drugim idzie, powodują dramatyczny spadek zachorowań na choroby, prawda, zakaźne, nie tylko na cholerę, ale też na różne inne choroby zakaźne. Więc to był przełom. Oczywiście była wielka dyskusja czy to robić, czy nie robić, no bo była też taka debata, był taki problem, który rozważano bardzo poważnie, że przecież liczba ludności dramatycznie rośnie, a środki żywnościowe nie przyrastają. To co potrzeba? No potrzeba oczywiście zainwestować w powiększenie plonów, poprzez lepsze nawożenie. A skąd brać nawozy? No można brać fosforowe z kości, można przywozić guano z Peru i tak dalej… saletrę z Chile jako nawozy azotowe, prawda, żeby zwiększyć plony. No ale mówią niektórzy rolnicy, przecież ogromna masa nawozu jest wytwarzana przez nasze miasta. No więc w związku z tym, niech chodzą do tych sławojek, jak to się później zaczęło mówić, na podwórkach, z tych sławojek na podwórkach on się zasypuje odpowiednio, wybiera i wywozi na pola w okolicy. A Anglicy wpadli na pomysł, żeby to wszystko puścić z wodą do rzeki i do morza. No więc obrońcy rolnictwa mówią, jakież marnotrawstwo… i jest taka polemika, prawda, że to spisek jest, żeby zniszczyć rolnictwo nadwiślańskie. Więc każdy postęp, także postęp w walce z chorobami odbywa się zawsze przy okazji wielkich debat, dyskusji, często też awantur.

                [Prowadzący] Część III. W sidłach Hiszpanki.

                [Lektor]

 „Przyszła kryska na Matyska
Hiszpanka za szyję ściska,
„Ja się nie dam” – krzyczał z pychą,
Aż i jego wzięło licho.

Jeden koniak, dwa koniaki,

Nie pomogło, są znaki,

Że gorączka, w skroniach młoty

I kaszelek i wymioty,

W kościach strzyka w stawach darcie,

A myśl jedna wciąż uparcie

Wije się jak nić czerwona:

Ach to ona, ona, ona,

Ta Hiszpanka utrapiona.

Nie ma rady, los nie służka,

Koniec końcem wlazł do łóżka.

W całym domu rejwach, strachy,

Jęki, płacze, ochy, achy.

A ktoś z boku szepnął szczerze:

Ty, a kto sukcesję bierze?”

                [Prowadzący] Czy ten żartobliwy wierszyk z Kuriera Poznańskiego z listopada roku 1918 troszkę nie zaburza nam realiów najgroźniejszej epidemii XX w., która miała miejsce także w Polsce?

                [Gość] No jasne, że zaburza. Bo sprowadza pewną okrutną rzeczywistość do żartu. Ale właściwie we wszystkich krajach, które były dotknięte, w których wiedziano, że są dotknięte tą straszliwą epidemią, takie wierszyki, dziecięce piosenki czy coś takiego się pojawiały. No ludzie jakoś muszą żyć, w cieniu nawet najbardziej dramatycznych wydarzeń, muszą je jakoś oswajać. I to jest taki sposób oswojenia tego. A mówimy o strasznej epidemii, być może nawet największej w dziejach świata. Tylko proszę pamiętać, że zabija jakieś 20 000 000 ludzi w ciągu 2 lat. I wojna światowa srożyła się 4 lata, a zabiła jakieś 8 000 000. Więc różnica jest tutaj zasadnicza. Oczywiście Hiszpanka zabija w mniej dramatycznych okolicznościach. Aczkolwiek jeśli chodzi o w ogóle Europę, a o ziemie polskie szczególnie, no to trzeba sobie zdawać sprawę, że cały ten system raportowania zgonów, nie mówiąc już o przyczynach zgonów, bo to są dwie różne rzeczy, cały ten system raportowania jest niewydajny i właściwie to go nie ma. W związku z tym możemy tylko i wyłącznie coś bardzo tak… szacować. No a poza tym jest cenzura wojenna, która w ogóle zakazuje, wykreśla wszystkie te teksty, które są, które mówią o epidemii. I ta grypa się nazywa Hiszpanką, dlatego że Hiszpania nie uczestniczyła w wojnie [35:00]  i tam nie było cenzury wojennej, w związku z tym funkcjonowała prasa i mogła o tej chorobie pisać. Dokładne dość dane mamy ze Stanów Zjednoczonych, dlatego że nie którzy mówią, że tam się zaczęła, ja jestem sceptyczny do tego, że tam się zaczęło, w każdym razie tam to rzeczywiście opisano. A opisano to… najpierw to było lato, właściwie początek lata 18 roku, opisano to w kilku miastach, że to jest taka dziwna choroba, bo ona się zaczyna jak grypy, prawda, różnego rodzaju, ale nie zabija tych co grypy zabijają. Bo kogo zabijają grypy? Grypy zabijają starców, grypy zabijają dzieci czy coś takiego. A tutaj zabija ludzi w sile wieku niszcząc ich płuca, no bo robili sekcje. Wtedy już jest medycyna taka coś rozumiejąca, anatomopatologia już jest rozwinięta, więc oni wiedzą co zabija. Nie wiedzą w jaki sposób, ale wiedzą jakie organy są pokrzywdzone. I potem następne uderzenie następuje w tych obozach wojskowych, dlatego że Stany Zjednoczone przystępują do wojny, ludzie wcieleni do wojska idą do tych wojskowych obozów, prawda, na przeszkolenie i tam zaczyna się. I wydawałoby się, w populacji to nie powinno na to chorować… masowo chorują i umierają. Ładnych kilka tysięcy ludzi zmarło po drodze na statkach, które płynęły, wiozły tych amerykańskich żołnierzy do Europy. To była taka sytuacja, że jak zachorowali, to z ładowni, gdzie przecież to… wypełnione hamakami, w kocach na pokład. Kto przeżył ten przeżył. Część umarła zaraz po dojechaniu. Na to nie było w zasadzie żadnych środków, nie bardzo wiedziano jak sobie z tym radzić. John Dos Passos, amerykański pisarz, który pisał o tych czasach i uczestniczył w tym, też zachorował, jego wieźli nie do Francji tylko do Anglii, no to on po prostu wziął butelkę whiskey i tym się wyleczył, no. Ale nie wszyscy byli tak szczęśliwi w związku z tym mam nadzieję, że nie weźmiecie Państwo tego jako jakiegoś zalecenia lekarskiego.

                [Prowadzący] A czy w swoim modelu rozprzestrzeniania się, w tym modelu pandemicznym ta Hiszpanka była w jakiś sposób podobna do tej naszej ostatniej epidemii koronawirusa?

                [Gość] No znaczy tak, w tym sensie, że jest to, że była to choroba dróg oddechowych, roznoszona poprzez kropelkowanie, prawda, to w tym sensie tak. Natomiast jeśli chodzi o skutki to ona nie jest taka sama, bo zabija tych ludzi właśnie przede wszystkim ludzi w sile wieku, a nie starców i dzieci. Dzisiaj mieliśmy… to znaczy w ostatnich latach epidemii mieliśmy dużo tych zgonów takich ludzi w sile wieku, ale oni nie stanowili większości ofiar. Natomiast tam była to większości ofiar i to było zadziwiające. Można powiedzieć tak, że jaki jest efekt tej Hiszpanki? Efektem tej Hiszpanki jest jednak powstanie, nie bezpośrednio po, ale później, w związku z doświadczeniem Hiszpanki, powstanie laboratoriów grypowych właściwie we wszystkich krajach cywilizowanych, które zajmują się nadzorem nad grypą, badaniem wirusa, dlatego że to jest wirus niesłychanie podlegający szybkim mutacjom, trochę tak jak ten wirus oczywiście Covida. Po to żeby opracowywać szczepionki na przyszły sezon, żeby osoby z grup, prawda tych najbardziej narażonych, czyli starcy i dzieci, żeby się szczepiły. I żeby uniknęły przyspieszonej takiej śmierci. Ale trzeba powiedzieć tak, grypa zabija no rzeczywiście bardzo dużo ludzi i to nawet w normalnych, że tak powiem nieepidemicznych latach. I jest przyczyną no właśnie dużej ilości zgonów. One bardzo często się kryją w statystyce zgonów pod jakimiś innymi jednostkami chorobowymi, bo statystyka zgonów mówi co jest ostatnią przyczyną. Tą ostatnią przyczyną może być atak serca, prawda czy coś takiego. Natomiast nie mówi, co jest tym początkiem drogi. A ten początek drogi ma ogromne znaczenie.

                [Prowadzący] „Prześwietlenie. Inne historie Polski.” Podcast Muzeum Historii Polski.

Podcastów „1000 lat. Prześwietlenie” wysłuchasz na Youtube, Spotify, Google Podcast, w Audiotece, a także na innych platformach podcastowych. Chcesz być na bieżąco? Subskrybuj kanał Muzeum Historii Polski.