Kim był Witold Pilecki?

Prowadzący:

Witold Pilecki, konspirator z piekła. Łukasz Starowieyski. Zapraszam do kolejnego podcastu Muzeum Historii Polski z cyklu „1000 lat. Prześwietlenie”. Gdy załomotali do drzwi, był gotowy. Czekał na nich. Wstaje i zapina płaszcz. W tej chwili zauważa, że w drugim pokoju w swoim łóżeczku stoi z szeroko otwartymi oczami trzyletni chłopiec, jego bratanek. Przed nim na podłodze leży miś. Podchodzi do chłopca i podaje mu maskotkę. „Do zobaczenia” szepcze do malca i jego matki, a swojej szwagierki. A przecież Witold Pilecki właśnie na ochotnika rozpoczyna drogę do być może najgorszego miejsca na ziemi. Piekła, z którego mało kto wychodzi żywy - do obozu koncentracyjnego Auschwitz. Był 19 września 1940 roku. Chwilę później do pokoju wpadają Niemcy. Zabierają go. Niedługo trafi do obozu. Będzie w nim przebywał niemal trzy lata. To właśnie Pilecki będzie bohaterem tego podcastu. Człowiek, który z własnej woli zdecydował się na wywózkę do miejsca, do którego później przylgnęła złowroga nazwa fabryki śmierci. Dlaczego to zrobił? Jak udało mu się założyć w obozie koncentracyjnym organizację konspiracyjną? W jaki sposób uciekł Niemcom? Opowiemy też, jak później tworzył konspirację w konspiracji. Czemu w czasie powstania warszawskiego złamał rozkaz i dlaczego wrócił po wojnie do Polski? Będzie też o tym, jak stał się jednym z największych wrogów komunistów, a także o bestialskim śledztwie i mordzie sądowym. Zapraszam.

Część pierwsza: wrócę za dwa tygodnie.

Na pozór był zwyczajnym człowiekiem. Nie sprawiał wrażenia, że jest materiałem na bohatera, choć w dzieciństwie marzył.

Lektor:

O szabli, o szeregach polskich, o koniu w galopie. O marszu nocnym w cale. Szablon z drzewa ciąłem wrogimi szeregi.

Prowadzący:

- pisał w dziecięcym wierszu. Witold Pilecki urodził się 13 maja 1901 roku w Ołońcu, na północno-zachodnich rubieżach Imperium Rosyjskiego, niemal przy granicy z Finlandią. Był wnukiem powstańca styczniowego. Jego ojciec po ukończeniu studiów leśnych przyjął pracę leśnika w Karelii. Witold miał 9 lat, gdy z rodziną przeniósł się do Wilna. Chodził do szkoły handlowej. To tam po raz pierwszy wstąpił do konspiracji. Uczestniczył w tajnych polskich kołach samokształcących i należał do harcerstwa, które ściśle współpracowało z niepodległościową organizacją „Strzelec”. W czasie pierwszej wojny kontynuował naukę i działalność konspiracyjną w mieście Orzeł nad rzeką Oką. Założył tam drużynę harcerską i ruszył na pierwszą akcję bojową. Wiosną 1918 roku z kolegami wdarł się do rosyjskiego magazynu wojskowego. Zabrali mundury i osprzęt wojskowy i uciekli, choć do nich strzelano. Nie udało im się jednak zaciągnąć do organizującego się właśnie polskiego wojska. Do armii Pilecki dołączył nieco później, już w Wilnie, 10 grudnia 1918 roku, po tym, jak oddziały polskiej samoobrony zostaną przekształcone w dwa pułki. To właśnie w Wilnie przechodzi chrzest bojowy. Uczestniczy w walkach z Niemcami podczas ich ewakuacji.

W wojsku służył głównie jako kawalerzysta. Do 1921 roku brał udział w Bitwie Warszawskiej i w obronie Grodna. Zimna krew i odwaga. Już wówczas potrafił to pokazać. Podczas odwrotu wojsk polskich na rozkaz generała Lucjana Żeligowskiego poprowadził atak na bolszewików.

Lektor:

Ponieważ naszego dowódcy nie było w pobliżu, podałem komendę „Bagnet na broń. W tyraliery za mną”. Chłopcy wykonując rozkaz, poderwali się i ruszyli jak burza w stronę wroga będącego w lasku odległym o 400 metrów. Konny oddział rosyjski, widząc 200 pędzących ku sobie Polaków, zwinął swój karabin maszynowy i zniknął, zanim dobiegliśmy. Jak się okazało, z dwudziestoma nabojami wygraliśmy bitwę i już bez przeszkód dotarliśmy na reorganizację do Warszawy.

Prowadzący:

- wspominał Pilecki. Po zakończeniu wojny zdał maturę i zaczął studia na wydziałach rolnictwa i sztuk pięknych. Naukę jednak szybko przerwał, głównie z powodów finansowych. Zamieszkał w odzyskanym po wojnie rodzinnym majątku w Sukurczach, wsi oddalonej o 10 kilometrów od Lidy i nieco ponad 100 kilometrów od Wilna. Wiódł spokojne życie. Z wojskiem kontakt miał sporadyczny. Jeździł na kilkutygodniowe ćwiczenia dla oficerów rezerwy. Nie był prymusem, choć...

Lektor:

...przy lepszym wyszkoleniu fachowym może być dobrym oficerem w czasie wojny.

Prowadzący:

- ocenili go przełożeni po jednym ze szkoleń. Na początku lat 30. wyglądało na to, że się ustatkował. Poślubił Marię i miał z nią dwójkę dzieci Andrzeja i Zofię. Ale o wojsku nie zapomniał.

Lektor:

Wszystko to jednak nie mogło zaspokoić tęsknoty za mundurem i szablą.

Prowadzący:

 - pisał. Na zdjęciach z żoną i dziećmi często widzimy go w mundurze. W swojej okolicy organizuje konne przysposobienie wojskowe. W czasie uroczystości występuje na czele plutonu. Oddaje się też swojej drugiej pasji - malowaniu. Do dziś w oddalonym o kilka kilometrów od Sukurcz kościele znajdują się jego dwa obrazy. Być może za pośrednictwem sąsiada Edwarda Rydza-Śmigłego zaczyna pracę w wywiadzie lub kontrwywiadzie. Do dziś nie mamy na to jednak niezbitych dowodów. Czy możliwe, że już przed wojną został przeszkolony, czy jednak był urodzonym konspiratorem? To pytanie do Karola Madaja, dyrektora Instytutu Pileckiego.

Karol Madaj:

Nie mam żadnych dokumentów na ten temat, żeby on był w kontrwywiadzie. Natomiast śledząc jego życie, ja bym zaryzykował jednak stwierdzenie, że nie był. Natomiast takie wskazówki, dlaczego się do tego nadawał, to mamy w jego wcześniejszym życiu. Wiemy, że on się urodził tam na północy Rosji, w Ołońcu, w rodzinie o tradycjach powstańczych. Jego matka Ludwika, ona wychowuje głównie Witolda i właśnie wychowuje go w takim duchu tych tradycji patriotycznych. I w 1910 roku, bojąc się, żeby Witold nie został zrusyfikowany, przenosi ich do Wilna. Witold wstępuje do harcerstwa. I to jest ten moment, kiedy wydaje mi się, że on zaczyna być konspiratorem, bo harcerstwo jest konspiracyjne, zakłada też harcerstwo, zakłada w Orle i to, co o nim napisano w 18 roku, kiedy wypisują mu druhowie zaświadczenie to, że szczególnie odznaczył się jako świetny sygnalista. Sygnalista, to jest właśnie ten człowiek, który orientuje się w tych wszystkich kodach, w tych chorągiewkach i potrafi przekazywać meldunki na duże odległości. To jest coś, co można powiedzieć, że od dziecka go fascynowało. Właśnie to przekazywanie informacji, meldunków, kody, alfabet Morse'a, chorągiewki. Tak naprawdę Witold Pilecki, kiedy już odzyskuje ten swój majątek w Sukurczach, 1926 rok, on już staje się bardziej rolnikiem, ziemianinem. Wydaje mi się, że on wtedy nie miał takich ambicji, żeby być konspiratorem. On po prostu chciał na tym majątku zarządzać.

Prowadzący:

To były ostatnie dni wakacji i pokoju.

Lektor:

Wrócę za dwa tygodnie.

Prowadzący:

- przekonywał żonę i dzieci, gdy pod koniec sierpnia 1939 roku ruszał na wojnę. Do Warszawy dotarł 30 sierpnia. Do swojego domu w Sukurczach nie wróci już nigdy. Walczy wytrwale. Najpierw w armii „Prusy”, później na przedmościu rumuńskim. Wtedy też po raz pierwszy sprzeciwia się rozkazowi. Wraz z grupą oficerów odmawia przekroczenia granicy węgierskiej. Pilecki przez kilka tygodni dowodzi oddziałem partyzanckim. Ostatecznie składa broń i zdejmuje mundur 17 października. Żołnierzem być jednak nie przestaje.

Lektor:

Oficerowie oddziału decydują, że dalszy pobyt w lasach jest mniej korzystny dla sprawy niż walka innego rodzaju z najeźdźcą. Ponieważ rozkazu demobilizacji nie było, więc wszyscy są wojskowi. Muszą tylko z konieczności zamienić mundur na cywilne ubranie.

Prowadzący:

- pisał później. Część oficerów wyznacza sobie miejsce spotkania w Warszawie, w domu matki majora Jana Włodarkiewicza, późniejszego dowódcy „Wachlarza” jednostki dywersyjnej AK. Pilecki najpierw jednak jedzie do Ostrowi Mazowieckiej, gdzie mieszka jego teściowa. Przebywa tam kilkanaście dni, daremnie czekając na jakiekolwiek informacje o rodzinie. Żonie Marii i dzieciom udaje się przedostać z terenów sowieckiej okupacji dopiero wiosną kolejnego roku. 1 listopada Pilecki na pożyczonym rowerze rusza do Warszawy. Niedługo później znika i to na długie lata. W tym samym momencie pojawia się Tomasz Serafiński. Tożsamość jest rzeczywista. Prawdziwy Tomasz Serafiński zostawia w domu, w którym się ukrywał, dowód i kartę pracy. Pilecki wkleja tylko do nich swoje zdjęcie. Fałszerstwo jest na tyle dobre, że Niemcy wydają mu niezbędne dokumenty. Fałszywymi danymi Pilecki będzie się posługiwał niemal przez cztery lata, aż do momentu, gdy spotka się z właściwym Tomaszem Serafińskim. Będzie i o tym, ale sporo później. W konspiracji kamuflaż jest podwójny. Serafiński znika, a pojawiają się pseudonimy Witold i Pan w kratkę. Bo Pilecki, pozostańmy przy jego rzeczywistym nazwisku, nie ma zamiaru siedzieć bezczynnie.

Chce walczyć przeciw okupantowi. W listopadzie 1939 roku wspólnie z innymi oficerami zakłada tajną armię polską i jej szefem zostaje mjr Włodarkiewicz. Pilecki piastuje stanowisko szefa sztabu, ale pełni także rolę inspektora organizacyjnego, szefa zaopatrzenia i służb specjalnych. Organizacja szybko się rozrasta. Już w grudniu należy do niej ponad 100 osób. Wkrótce obejmuje zasięgiem także inne miasta: Lublin, Radom, Kraków. Skupia głównie wojskowych oraz chrześcijańskich działaczy społecznych. Z zasady organizacja ma być apartyjna. W dużej mierze zajmuje się wywiadem. Ta rośnie szybko, podobnie jak ryzyko wpadki. Wiosną 1940 roku dochodzi do pierwszych aresztowań. W sierpniu trzech ważnych członków organizacji trafia do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Niedługo trafi tam Pilecki. Na własne życzenie, choć nie z własnej inicjatywy. Ochotnik do Auschwitz. Takie miano przylgnęło do Witolda Pileckiego. Słusznie, choć nie do końca. Mnóstwo w tej sprawie nieścisłości, domysłów. Konspiracyjna mgła mimo upływu lat nie rozwiała się, a wręcz zgęstniała. Czy rzeczywiście Pilecki zgłosił się na ochotnika? Jak został schwytany? Dlaczego podziemne władze zdecydowały się na skierowanie go właśnie do Auschwitz, obozu dopiero zbudowanego, o którym mało kto słyszał, a ponurą sławę zyskał dopiero w kolejnych latach. Wreszcie czy w ogóle można było przewidzieć, do jakiego obozu zostanie wysłany Pilecki, skoro po wrześniowej łapance więźniów kierowano w trzy różne miejsca i tylko część trafiła do Auschwitz? Spróbujmy przedrzeć się przez ową tajemniczą mgłę, a przynajmniej w miarę możliwości ją rozproszyć.

Lektor:

Wyjaśniam, że do tego kroku nakłonił mnie mjr Włodarkiewicz Jan przez oświadczenie mi, że wymienił moje nazwisko przed pułkownikiem Roweckim, pseudonim Grot, który był wówczas głównym komendantem ZWZ jako człowieka, który zdecydowałby się wejść do pierwszego z brzegu obozu i zorganizować tam pracę konspiracyjną.

Prowadzący:

- zeznawał Pilecki w czasie powojennego procesu przesłuchiwany przez stalinowskich śledczych. Nie miał powodu kluczyć w tych zeznaniach. Nic to jednak nie mówi o jego motywacji. Jak wyglądała droga do podjęcia decyzji?

Lektor:

No, spotkał ciebie zaszczyt. Twoje nazwisko wymieniłem u Grota jako jedynego oficera, który tego dokona.

Prowadzący:

- rzucił mjr Włodarkiewicz do Pileckiego. Był początek sierpnia 1940 roku. W polskiej konspiracji miała dojrzewać myśl, by do obozu koncentracyjnego wysłać swojego człowieka. Jego zadaniem miało być składanie raportów o tym, co dzieje się za drutami, a także stworzenie obozowej konspiracji. Pilecki dość długo się wahał i trudno mu się dziwić, choćby ze względu na posiadanie rodziny, w tym dwójki małych dzieci. Włodarkiewicz konsekwentnie wywierał presję.

Lektor:

Ot, widzisz, nie skorzystałeś z takiej dobrej okazji dostania się w niewinny sposób do obozu. Nie miałbyś sprawy. Nic by ci nie mogli zarzucić.

Prowadzący:

- mówił po tym, jak Pilecki nie dał się ująć podczas wielkiej obławy urządzonej przez Niemców w sierpniu. Nie jest wykluczone, że Włodarkiewicz naciskał nie tylko z powodu wiary w umiejętności i zdolności Pileckiego. Od pewnego czasu między oboma oficerami dochodziło do tarć.

Lektor:

Dążenie do podporządkowania wszystkich oddziałów ZWZ-owi, co było pierwszym powodem niezgody z 82, majorem Włodarkiewiczem. A kto wie, może powodem, dlaczego znalazłem się poza Warszawą.

Prowadzący:

- pisał we wspomnieniach Pilecki chciał integracji. Włodarkiewicz był zwolennikiem luźnej współpracy. Panowie spierali się też o napisaną przez majora deklarację ideowo-polityczną. Pilecki nie chciał mieszać polityki z konspiracją. Dlaczego Auschwitz? To kolejna z zagadek odpowiedź na to pytanie. Nam, żyjącym wiele lat po wojnie, wydaje się oczywista. Największy niemiecki obóz koncentracyjny symbol bestialstwa. To prawda, tyle że nie był nim jeszcze w 1940 roku.

Lektor:

Myślę, że w Warszawie mało kto o nim wiedział. Może rodziny więźniów Pawiaka przywiezionych tam w sierpniu wraz z ludźmi z łapanki? Ja nie słyszałem. Moje otoczenie też nie.

Prowadzący:

- wspominał Władysław Bartoszewski, który został złapany w tej samej łapance, co Pilecki i tym samym transportem wysłany do Auschwitz. No i wreszcie czy polska konspiracja była w stanie przewidzieć kierunek wywózki? To był zresztą dopiero drugi transport. Do tego obozu wówczas Polaków wysyłano głównie do Dachau i Sachsenhausen. Niemal pewne jest, że nikt tego nie wiedział. Przyznawał to zresztą sam Pilecki.

Lektor:

Chodziło o dostanie się do obozu jakiegoś i poprowadzenie tam pracy wśród Polaków, którzy podobno tam niezorganizowani giną.

Prowadzący:

Zadanie więc było określone, kandydat wybrany, kierunek niepewny, czy i na ile można więc Pileckiego nazwać ochotnikiem do Auschwitz? To kolejne z pytań do Karola Madaja, dyrektora Instytutu Pileckiego.

Karol Madaj:

Włodarkiewicz mówi, że podałem ciebie Grotowi jako jedynego człowieka, który mógłby coś takiego zrobić, czyli udać się do Auschwitz, pojechać tam, dać złapać w łapance, żeby tam się dostać i założyć tam siatkę konspiracyjną, która będzie przekazywać informacje, będzie jakimś zalążkiem ewentualnie ruchu oporu. Będzie przede wszystkim przekazywać meldunki dowództwu tutaj w Warszawie. No i wiemy, że Witold Pilecki waha się. To znaczy on może przyjąć ten rozkaz, ale wie, że ma żonę, ma dwójkę dzieci, że to jest szalenie ryzykowna misja. Natomiast to jego wahanie w moich oczach go czyni tylko bardziej ludzkim, a nie sprawia, że to nie jest jego decyzja. Wręcz przeciwnie. Pilecki decyduje się spełnić ten rozkaz, udać się do Auschwitz, żeby tam zakładać siatkę konspiracyjną. Czy możemy mówić o ochotniku? Moim zdaniem tak. Zdecydowanie można powiedzieć o Witoldzie Pileckim jako takim jedynym człowieku, który sam decyduje o tym, że przyjedzie do Auschwitz i sam decyduje o tym, że z niego wychodzi.

Prowadzący:

Jednego tylko podważyć nie sposób i to bez względu na okoliczności heroizmu czynu Pileckiego. Zapewne właśnie dlatego w listopadzie 1940 roku otrzymał awans na porucznika, choć Związek Walki Zbrojnej zwykle nie awansował więźniów. Za chwilę udamy się z naszym bohaterem w drogę do piekła. Piekła, którego jeszcze wówczas nikt nie potrafił sobie nawet wyobrazić.

Prowadzący:

Część druga: 947 dni piekła.

Wróćmy do tego poranka, gdy Pilecki zakłada płaszcz i podaje trzylatkowi misia.

Lektor:

Obławy odbyły się z samego rana, o godzinie piątej i siódmej. Odbyły się w ten sposób, że obstawiono domy, po czym obchodzono mieszkanie za mieszkaniem. Wymagało to użycia wielkiej ilości sił policyjnych. W wyniku rewizji przeprowadzonych bardzo starannie w mieszkaniach, we wszystkich ubikacjach itd. Zatrzymano wszystkich mężczyzn w wieku od 18 do 45 lat.

Prowadzący:

- wspominał kronikarz okupowanej Warszawy Ludwik Landau. Pilecki musiał o planach obławy wiedzieć, dlatego siedział w domu swojej szwagierki na Żoliborzu i czekał. Wówczas odbyło się jeszcze ostatnie kuszenie.

Lektor:

Dozorca Jan Kiliański, zaprzysiężony żołnierz TAP, przyszedł do mnie i oznajmił mi, że jesteśmy otoczeni przez umundurowanych Niemców, którzy z każdego domu wyprowadzają mężczyzn i ładują na samochody. Podał też Witoldowi wiele możliwości uniknięcia branki. Witold odrzucił tę propozycję i nie chciał nawet próbować ukryć się w moim mieszkaniu.

Prowadzący:

- relacjonowała szwagierka Eleonora Ostrowska. Chwilę później Niemcy zastukali do drzwi mieszkania. Pilecki bez oporu dał się wyprowadzić.

Lektor:

Żegnając się ze mną, szepnął: „Zamelduj gdzie trzeba, że rozkaz wykonałem”. Niemiec Witolda wyprowadził. W krótkim czasie udałam się pod znany adres i wykonałam polecenie Witolda, przekazując niezrozumiałe dla mnie słowa.

Prowadzący:

Pilecki trafił do Auschwitz w nocy z 21 na 22 września 1940 roku. Był jednym z 75 więźniów.

Lektor:

Znalazłem się w warunkach, które uderzyły we wszystkie moje dotychczasowe pojęcia. Wpędzenie nas w nocy kolbami esesmanów za druty na teren oświetlony reflektorami. Przebiegamy przez niesamowicie roześmianych, wrzeszczących gapiów, porządkujących szeregi nasze drągami wśród dzikich chichotów i żartów, dobijających chorych i słabych lub tego, kto miał nieostrożność powiedzieć, że był sędzią lub jest księdzem.

Prowadzący:

- pisał, a przybyły tym samym transportem Władysław Bartoszewski dodawał:

Lektor:

Chcieli nas złamać, odczłowieczyć. Osiągnęli efekt. Zaczęliśmy się bać.

Prowadzący:

Pilecki brutalności doświadczył już podczas rejestracji. Stracił dwa zęby po uderzeniu drągiem w twarz za to, że niósł obozowy numer w ręku, a nie w zębach, bo od tej chwili nie był już ani Pileckim, ani Serafińskim. Był numerem 4859, numerem skazanym na śmierć.

Lektor:

Niech nikt z was nie sądzi, że kiedykolwiek wyjdzie stąd żyw. Porcja jest tak obliczona, że żyć będziecie tu 6 tygodni.

Prowadzący:

- usłyszeli więźniowie od SS Obersturmführera. Zaczęła się walka o przetrwanie.

Lektor:

Tu konkurowały ze sobą w walce o życie mięśnie, spryt i oczy. Trzeba było mieć siłę pchać taczkę. Trzeba było ją umieć utrzymać na desce. Trzeba było widzieć i wybrać odpowiedni moment na wstrzymanie w pracy, by złapać oddech.

Prowadzący:

Za najdrobniejsze wykroczenie groziło bicie. Za upadek z taczką nawet śmierć. Śmierć można było spotkać dosłownie na każdym kroku.

Lektor:

To jest krematorium. Wszyscy pójdziecie do krematorium. Komin to jedyna droga na wolność.

Prowadzący:

- usłyszeli więźniowie już w pierwszych godzinach. W przypadku Pileckiego niemieccy oprawcy pomylili się. Przeżył w obozie 31 miesięcy, by później z niego uciec. W dodatku Pilecki zyskał wiarę. Wiarę w powodzenie swojej misji.

Lektor:

Stojąc w szeregach bloku Krwawego Alojza i widząc, jak naprzeciwko stojące szeregi karnej kompanii Krankenman wyrównywał nożem, wbijając takowy w brzuch temu, kto się wysunął niepotrzebnie trochę naprzód. Ze zdziwieniem pewnym stwierdziłem, że się nie mylę, iż znalazłem w sobie radość wynikającą ze świadomości, że chcę walczyć oraz ze świadomości, że wśród ustawionych ramię w ramię wściekłych, zjednoczonych wspólnym celem i jedną myślą zdecydowanych na wszystko Polaków, czyli w zespole doskonałym do pracy organizacyjnej. To był zarodek siły, która kazała mi wierzyć i tworzyć. Podjąłem się więc pracy.

Prowadzący:

Trafił do bloku 17. Początkowo pracował jako sprzątacz, później przy rozbiórce domów pozostałych przy obozie po wysiedleniu mieszkańców. Zimą trafił do stolarni, a następnie pracował też między innymi w rzeźbiarni. Nie poprzestał na tym.

Lektor:

Proszę mnie nazywać Tomkiem. Takie jest moje imię.

Prowadzący:

- zwrócił się pewnego dnia do młodego chłopaka, z którym pracował w stolarni. Pilecki w obozie był już długo. Werbował do organizacji na wiele różnych sposobów. Dziewiętnastoletniemu Edwardowi Ciesielskiemu, jak wynika z relacji tego ostatniego, zaufał już pierwszego dnia po tym, jak się poznali. W kilka dni później Ciesielski stał się członkiem konspiracji. Pileckiego nos nie zawiódł. Właśnie z Ciesielskim miesiące później ucieknie z obozu. Związek Organizacji Wojskowej - taką nazwę przybrała podziemna struktura. Początkowo nasz bohater oparł ją na aresztowanych wcześniej członkach TAP. Później dołączył do niej także innych. Przeżyć i pomóc w przeżyciu. To było główne zadanie organizacji. Jej struktura opierała się na zaprzysiężonych piątkach, które były zupełnie niezależne i nic o sobie nie wiedziały.

Lektor:

W wysiłku pracy codziennej walczyliśmy o to, by jak najwięcej dać braciom Polakom sił do tej walki i o to, by jak najmniej oddać do komina krematorium istnień polskich. A dzień czasami wydawał się rokiem.

Prowadzący:

Cel na przyszłość?

Lektor:

Przygotowania oddziałów własnych do opanowania obozu, gdy nadejdzie nakaz chwili w postaci rozkazu zrzucenia tu broni lub siły żywej.

Prowadzący:

- pisał w raporcie Pilecki. I dodawał, że po kilku miesiącach organizacja była gotowa, by rozpocząć bunt w obozie. Czekali na rozkaz i pomoc z zewnątrz. Nie doczekali się. Już w październiku wysyła do konspiracyjnych władz w Warszawie pierwsze wiadomości o brutalnym traktowaniu i zbrodniach niemieckich. Zawozi je zwolniony z obozu więzień. Taki sposób przekazywania informacji stanie się zresztą regułą.

Lektor:

Najważniejszą sprawą jest masowe wykańczanie Żydów. Daj dowództwu znać, że dzieci i starcy ze Słowacji zostali zagazowani, a młodzież obojga płci jest używana do ciężkich robót, co w konsekwencji wiedzie do komina. Nasze dowództwo musi zawiadomić Londyn, aby cały świat ratował Żydów od zguby. Teraz zaczęli wywozić Żydów z Belgii i Holandii. Tych ludzi także trzeba ratować.

Prowadzący:

- brzmiał jeden z wysłanych meldunków. Konspiracja, mimo wyjątkowo trudnych warunków, rozwijała się.

Lektor:

Pozornie mogło się wydawać, że Oświęcim był ostatnim miejscem, w którym mógłby powstać ruch oporu.

Prowadzący:

- pisał Józef Garliński w książce „Oświęcim walczy”. Tymczasem działało tu co najmniej kilka innych grup konspiracyjnych.

Lektor:

Często werbowani odpowiadali „No dobrze, ale my już należymy do innej organizacji”. Zdarzały się nieraz takie sytuacje, iż jeden i ten sam człowiek był równocześnie członkiem kilku grup konspiracyjnych.

Prowadzący:

- wspominał szef jednej z organizacji, podpułkownik Kazimierz Rawicz. To jemu właśnie Pilecki jako wyższemu rangą przekazał dowództwo swojej siatki. Później doszło do kolejnych akcji scaleniowych, a także do utworzenia komitetu politycznego.

Lektor:

Oto dopiero w obliczu stosu trupów odrzucili nasi działacze polityczni wstrętne dla mnie zawsze marnowanie energii na partyjne zżeranie się wzajemne.

Prowadzący:

- pisał Pilecki. Początkowo nie organizowano ucieczek z obozu. Niemcy stosowali wobec pozostałych w nim okrutne represje. Za jednego uciekiniera rozstrzeliwano dziesięciu więźniów. Dopiero w 1942 roku hitlerowcy zaprzestali stosowania zasady odpowiedzialności zbiorowej. Pierwsza i to udana ucieczka dwóch więźniów została przeprowadzona w maju. Najbardziej spektakularną akcją było wyjechanie więźniów z Auschwitz samochodem należącym do komendy obozu, a ubranych w mundury niemieckich oficerów. Wyroki śmierci. Tak, tak, wyroki śmierci, to także mieściło się w zakresie działania organizacji. Likwidowano donosicieli, ale też kapo i blokowych, często wywodzących się spośród niemieckich kryminalistów. Jeden z wyroków wykonali dwaj sanitariusze obozowego szpitala. Zwabili kapo do trupiarni obietnicą poczęstunku wódką. Tam otrzymał śmiertelny cios łomem, a jego ciało zostało natychmiast dostarczone do krematorium. Najczęściej miejscem wykonywania wyroków był szpital. Uśmiercano za pomocą zastrzyków, trucizny lub niewłaściwego leczenia. Organizacja potrafiła zlikwidować nawet esesmanów. Służyły do tego hodowane przez więźniów, zarażone tyfusem wszy.

Lektor:

Rzucano je im na ubrania, wywołując w ten sposób chorobę, która w wielu wypadkach kończyła się śmiertelnym zejściem.

Prowadzący:

- pisał Adam Cyra w biografii Pileckiego. W ten sposób zlikwidowano między innymi lekarza obozowego SS. Życie obozowe to przede wszystkim codzienne zderzenie z koszmarem.

Lektor:

Przechodzimy koło krematorium. Naprzeciwko wejścia stoi grupka mężczyzn i kobiet. Polacy. Wrażenie akurat takie, jak się widzi kilka krów przed rzeźnią. Mój Boże! Kobiety. Polki. Zaraz, gdy tylko wejdziemy do łagru, poproszą ich żywcem do krematorium, dadzą im mydełko i ręcznik, a one i oni będą sądzili, że idą się kąpać. W krematorium. Otworzy się okno u góry i spadnie bańka z gazem i koniec z życiem.

Prowadzący:

Więźniowie ciągle narażeni na utratę życia i wciąż obcujący ze śmiercią musieli mieć bardzo twardą skórę, aby przeżyć.

Lektor:

Twarde jest już serce łagrowca. Oto w pół godziny potem myśl jego zaprzątnięta jest wyłącznie tym, gdzie zorganizować jakieś żarcie. I stoi, ubijając jakiś interes margarynowy z jakimś kolegą, zupełnie nie widząc tego, że stoi tuż obok, o krok od ogromnego stosu nagich trupów, którym zrobiono na rozkaz zastrzyk z fenolu. Nikomu nawet na myśl nie przejdzie wzdrygnąć się, gdy oprze się lub nawet nastąpi na jednego z tych nagusów. Wczoraj był jego kolegą, dziś leży tu spokojnie. Jutro może on sam będzie leżał. Wielka rzecz.

Prowadzący:

Ci co przeżyli. Nie było ich wielu. Codziennie więźniowie umierali z wycieńczenia, chorób, ginęli od zastrzyków fenolu lub byli rozstrzeliwani. Pod koniec 1941 roku, jak pisał Pilecki:

Lektor:

Widziało się od trzech, czterech do sześciu, najwyżej ośmiu kolegów żyjących z całej setki.

Prowadzący:

Nikt nie mógł być pewny dnia ani godziny. Dla tych, którym udało się przetrwać pierwsze tygodnie, sytuacja w miarę upływu czasu nieco się poprawiała.

Lektor:

Wiele się przyczyniła do tego „Kanada”. Od czasu rozpoczęcia gazowania większych transportów głodu w sensie łagrowym nie było. Połowa Polaków zorganizowanych miała wszystkiego dosyć. Poza tym od listopada 1942 roku otrzymywaliśmy paczki żywnościowe.

Prowadzący:

„Kanada”, czyli dobra, które do Oświęcimia przywozili Żydzi mordowani od razu po przybyciu do obozu.

Prowadzący:

Część trzecia: Ucieczka. Wielki plan i koleżanki Elżuni.

Prowadzący:

Był marzec 1943 roku.

Lektor:

Pewnego dnia przyszedł do mnie Tomek. Powiedział mi, że organizacja nasza przeprowadziła już kilka ucieczek z obozu. Powiedział, że sam przygotowuje się do ucieczki z obozu. Zapytał, czy zechciałbym mu pomóc w jej zorganizowaniu.

Prowadzący:

Ciesielski nie wahał się ani chwili. Ufał Tomkowi. Dodał, że też chce uciekać.

Lektor:

Pamiętaj, Edek, że nie chodzi o ratowanie własnej skóry z tego piekła, ale o cele ogólne.

Prowadzący:

- podsumował Tomasz vel Witold. Pilecki przez długi czas nie chciał uciekać z obozu. Zmienił zdanie po tym, jak Niemcy zaczęli przesiedlać więźniów do innych obozów w głębi Rzeszy. On też trafił na listę, ale się wymigał. Organizacja z powodu śmierci i wywózek więźniów kurczyła się. Poza tym wobec braku odpowiedzi dowództwa AK na raporty o możliwości przeprowadzenia buntu w obozie, chciał osobiście przedstawić plany. Na domiar złego zawisło nad nim widmo dekonspiracji. Jako Witold Pilecki nie miał szans na przeżycie. Przygotowania trwały kilka tygodni. Ubrania, bielizna, mała apteczka, a także dolary i trucizna. Zorganizowanie tego wszystkiego wymagało czasu. Plan dopracowany został pod koniec kwietnia. Trójka więźniów, poza Pileckim i Ciesielskim jeszcze Jan Redzej, miała uciec w święta wielkanocne. Redzej od kilku tygodni pracował w piekarni usytuowanej na zewnątrz obozu. To on opracował plan ucieczki. Dorobił też klucz do sztaby, którą zamykano drzwi wejściowe do piekarni. Drugi zamek uciekinierzy mieli wyłamać. Najpierw trzeba było jednak pokonać największą przeszkodę: otrzymać skierowanie do pracy w piekarni. I to na tę konkretną noc. Zarówno Ciesielski, jak i Pilecki nie mieli pojęcia o pieczeniu chleba, więc mogli w miejscu pracy utrzymać się bardzo krótko.

Ciesielski sfałszował skierowania na blankietach wyniesionych z kancelarii obozu. 26 kwietnia obaj włożyli cywilne ubrania pod pasiaki i pod eskortą strażników ruszyli do piekarni. Godziny pracy mijały, a okazja do wymknięcia się nie nadchodziła. A przecież czas grał tu kluczową rolę. By ucieczka miała szanse powodzenia, musieli pod osłoną nocy dotrzeć do lasu oddalonego o około 15 kilometrów. Okazja nadarzyła się dopiero około pierwszej w nocy. Przecięli kabel telefoniczny i zrzucili blokującą drzwi sztabę. Następnie naparli na drzwi.

Lektor:

Co będzie jak drzwi nie ustąpią? Usłyszałem szept Tomka. Naciśnijmy jeszcze raz z całą siłą we trójkę. Wsparliśmy się na drzwiach ramionami. Na komendę Jasia: hop! Nacisnęliśmy ze wszystkich sił. Rozległ się lekki zgrzyt i wrota z trzaskiem otworzyły się. Wybiegłem na świeże powietrze i pędziłem przed siebie bez opamiętania.

Prowadzący:

- wspominał Ciesielski. Pilecki zachował jednak zimną krew. Na jego polecenie zatrzymali się, by z powrotem założyć sztabę na drzwi.

Lektor:

Widzimy gwiazdy. Powiało przyjemnym chłodem. Opuściłem obóz w Oświęcimiu żegnany strzałami wartownika, który o chwilę za późno się zorientował. Wyszedłem w nocy tak samo jak przyjechałem. Byłem więc w tym piekle 947 dni i tyleż nocy. Wychodząc, miałem o kilka zębów mniej niż w momencie mojego tu przyjazdu oraz złamany mostek. Zapłaciłem więc bardzo tanio za taki okres czasu w tym sanatorium.

Prowadzący:

- podsumowywał później Pilecki. W tej chwili nie było czasu na przemyślenia. To idąc to biegnąc, dotarli nad rzekę Sołę. Tam zdarli numery obozowe i zrzucili pasiaki, a Jan, który miał pasy namalowane na ubraniu, po prostu je starł. Nad Sołą przeszli mostem kolejowym. Na brzegu Wisły znaleźli łódkę. Do lasu dotarli niemal równo ze wschodem słońca. Co zapamiętali najbardziej?

Lektor:

Nie zapomnę nigdy momentu, kiedy w leśnej gęstwinie usłyszałem bodajże po raz pierwszy od trzech lat śpiew ptaków. Byłem po prostu szczęśliwy. Nie umiem tego szczęścia wyrazić słowami.

Prowadzący:

 - wspominał Ciesielski. Był to jednak dopiero pierwszy etap. Pileckiego i dwóch towarzyszy czekała jeszcze daleka droga. Cały dzień przesiedzieli w lesie. Nocą ruszyli na południe. Kolejnego dnia dotarli do granicy III Rzeszy i Generalnego Gubernatorstwa. W jej przekroczeniu pomógł im miejscowy ksiądz i przewodnik. Następnie dotarli do Tyńca.

Lektor:

W nocy kierowałem się podług gwiazd. W dzień podług słońca. Miasteczko, gdzie miałem poleconych mi znajomych, odległe było o dziesiątki kilometrów, z których my kołując i omijając osiedla, zrobiliśmy co najmniej 130.

Prowadzący:

- relacjonował Pilecki. Puszcza Niepołomicka miała być bezpiecznym azylem. Wydawało się, że uciekinierom nic nie grozi. Mniejszą czujność Pilecki przypłacił raną. Został postrzelony przez Niemca mieszkającego w pobliżu leśniczówki. Ostatecznie 2 maja wszyscy uciekinierzy dotarli do Bochni. To tam fałszywy Serafiński spotkał Serafińskiego prawdziwego. Rzeczywisty posiadacz nazwiska, porucznik AK, miał za zadanie zająć się zbiegami. Uciekinierzy znaleźli kryjówki i mogli przystąpić do realizacji zadań, których podjęli się jeszcze w obozie.

Lektor:

Opracować dokumenty obrazujące zbrodnie niemieckie w Oświęcimiu, aby zaalarmować opinię publiczną całego świata. Następnie mieliśmy w porozumieniu z ruchem oporu opracować plany sprowadzenia zbrojnej odsieczy dla obozu w Oświęcimiu, aby w odpowiednim czasie rozbić łańcuch straży SS i uwolnić więźniów.

Prowadzący:

- pisał Ciesielski. Natrafili jednak na ogromną przeszkodę. Komendant krakowskiego okręgu AK uznał, że trójka może być agentami gestapo. Trochę trwało, nim tożsamość i prawdomówność Witolda Pileckiego zostały potwierdzone. Nigdy nie doszło jednak do realizacji największego planu rozbicia fabryki śmierci. Tego chciał Pilecki. Stworzył nawet niewielki oddział ochotników, który miał zaatakować Auschwitz. Pilecki wierzył w powodzenie tego planu, ale zdaje się, że tylko on, miejscowe dowództwo AK było temu przeciwne. Zresztą nawet w samym obozie planowana akcja nie spotkała się z pozytywnym odzewem. Jeden z obozowych konspiratorów napisał oficjalny list do domu, w którym informował, żeby:

Lektor:

Koleżanki Elżuni nigdzie samochodami nie jeździły i zostały do pracy w domu.

Prowadzący:

To była odpowiedź na przesłaną do obozu propozycję, w której Pilecki informował, że oferował przyjazd trzema samochodami i rozbicie obozu. Pilecki nie dawał za wygraną.

Lektor:

Po trzyipółmiesięcznym oczekiwaniu koło Bochni na decyzję z Warszawy zdecydowałem się udać do Warszawy osobiście.

Prowadzący:

Jednak propozycję Pileckiego oficer operacyjny Komendy Głównej AK skwitował krótko:

Lektor:

Mogę Pana zapewnić, że z chwilą, gdy sprawa ta stanie się aktualna, zwrócimy się do pana.

Prowadzący:

Faktem jest, że plan powstania w obozie faktycznie był niewykonalny. Załoga SS liczyła kilka tysięcy funkcjonariuszy. Poza tym w pobliżu stacjonowało wiele niemieckich oddziałów SS czy Wehrmachtu. Działające w tej okolicy oddziały partyzanckie były zbyt słabe, by przynieść skuteczną pomoc. Nie było też możliwe zrzucenie w odpowiedniej odległości od obozu alianckiej broni desantu. Wielki problem powstałby także po ewentualnym zdobyciu KL Auschwitz. Niemożliwa była bezpieczna ewakuacja kilkudziesięciu tysięcy uwolnionych więźniów. Jednym słowem plan w praktyce był nie do zrealizowania. Wojna trwała. Pileckiemu szybko powierzono nowe zadanie. Konspiracja w konspiracji. Do takich działań wciągnięty został teraz nasz bohater. Któż mógłby nadawać się do tego lepiej niż człowiek, który potrafił stworzyć tajną organizację w obozie zagłady? Pilecki został skierowany do tworzenia podwójnie zakonspirowanej organizacji „Niepodległość” pod kryptonimem „NIE”. Owa siatka miała zastąpić AK po zakończeniu okupacji niemieckiej na ziemiach zajętych przez Sowietów. Został zastępcą dowódcy w Referacie Wywiadu, Bezpieczeństwa, Planowania Bojowego i Jednostek Bojowych. Rotmistrz Pilecki - tak dziś o nim mówimy. To właśnie wówczas, 23 lutego 1944 roku, nasz bohater został awansowany na stopień.

Pierwszy sierpnia 1944 roku. Data w naszej historii symboliczna. Dla Pileckiego to dzień niesubordynacji. W związku z funkcją pełnioną w „NIE” zabroniono mu udziału w walkach. Nie posłuchał. Już pierwszego dnia wraz z powstańcami szturmową fabrykę na Woli oraz zdobywał bunkry na rogu Żelaznej i Chłodnej. Kolejnego dnia wszedł do zgrupowania Chrobry II związanego z Narodowymi Siłami Zbrojnymi. To wówczas powstańczy żołnierze nadają mu pseudonim „Tata”.

Lektor:

Jeśli naprawdę się czymś wyróżniał, to właśnie zawsze uwidaczniającym się uczuciem opiekuńczym, jak gdyby instynktem ojcowskim. I z tego właśnie powodu, obok różnicy lat, jaka nas dzieliła w gronie najbliższych, nazywaliśmy go tatą. Zaakceptował i był chyba dumny z tego powodu.

Prowadzący:

- wspominał jeden z powstańców. Pilecki ma 43 lata i od większości walczących z nim powstańców jest o 20 lub więcej lat starszy. Po kapitulacji powstania trafia do obozu jenieckiego w Murnau. Wyzwolenie przychodzi w kwietniu 1945 roku. Pilecki sporządza raporty, między innymi listę siedmiuset osób, które zginęły w KL Auschwitz.

Lektor:

Przekonałem się już, że dla ludzi, którzy sami tam lub w innym koncentraku nie byli, obrazki z tego piekła są niezrozumiałe i są prawie nie do przyjęcia.

Prowadzący:

- pisał we wstępie. W tych samych dniach podejmuje decyzję, która kosztowała go życie. Przysięga złożona w „NIE”. Choć tak wiele się zmieniło, on czuje się nią zobowiązany. Przyrzekł pozostać w Polsce. Teraz uznaje, że musi do kraju wrócić.

Lektor:

Rzeczywiście, obecność pana w kraju jest potrzebna.

Prowadzący:

- mówi mu podczas osobistego spotkania generał Władysław Anders. Droga do Polski z Niemiec wiodła przez Włochy. Tam Pilecki wstąpił do II Korpusu Polskiego, a także spisał swoje wspomnienia, no i otrzymał zgodę na powrót do kraju. Rusza pod koniec października 1945 roku. Polską granicę wraz z Marią Szelągowska, z którą współpracował już w czasie okupacji, przekroczył pod koniec listopada. Do Warszawy przybył 8 grudnia. Wkrótce okazało się, że nie znajdzie oparcia w strukturach „NIE”, bo ich w praktyce nie ma. Dowódca organizacji generał August „Nil” Fieldorf, przebywa w łagrze. Wielu oficerów nie żyje lub siedzi w więzieniach. Pilecki musiał więc tworzyć struktury od nowa. Po raz trzeci w życiu. Wiedział, jak to się robi. Wkrótce powstała tajna siatka. Była niewielka i nie posiadała nazwy. Pilecki oparł się na byłych więźniach poznanych w Oświęcimiu, a także na kolegach z TAP i AK oraz tych z powstania warszawskiego. Rotmistrz nie próbował aktywnego działania w rodzaju sabotażu czy zbrojnych wystąpień. Gromadził jedynie informacje na temat wprowadzania komunizmu w Polsce i wysyłał raporty.

Lektor:

Nigdy jednak w świadomości mojej nie powstała myśl, że działanie moje jest szpiegostwem, gdyż nie działałem na rzecz obcego mocarstwa, a posyłałem wiadomości do macierzystego oddziału polskiego i miałem zawsze nadzieję, że jednak kiedyś rząd polski i ośrodki emigracyjne jakoś wreszcie się porozumieją.

Prowadzący:

- pisał. Później raportował między innymi na temat bestialstw dokonywanych w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego. Jego organizacja nawiązywała jednak kontakty także z oddziałami partyzanckimi. Sam rotmistrz uczestniczył w przenoszeniu ukrytej broni. Poza tym zajmował się pisaniem wspomnień z obozu i powstania. Po raz trzeci i ostatni odmówił też wykonania rozkazu w czerwcu 1946 roku nie podporządkował się poleceniu wyjazdu do Włoch.

Lektor:

Ja zostanę. Wszyscy nie mogą stąd wyjechać. Ktoś musi tu trwać bez względu na konsekwencje.

Prowadzący:

Konsekwencje swojego wyboru poniesie już za kilka miesięcy. Czyżby jego tak doświadczonego konspiratora zgubiła zbytnia pewność siebie?

Lektor:

Wiedzieliśmy z żoną ponad wszelką wątpliwość, że jest inwigilowany. Przed naszą kamienicą na ulicy całą dobę spacerowali znudzeni osobnicy, a w pobliżu stał amerykański samochód polowy. Witold się uśmiechał, ale wierząc w swą gwiazdę bohatera i szczęściarza, lekceważył nasze uwagi i ostrzeżenia.

Prowadzący:

- opowiadał po latach właściciel mieszkania. Właśnie tam Pilecki zapewne został aresztowany. Bezpieka trafiła na ślad organizacji wiosną 1947 roku, przy okazji rozpracowywania tajnej drogi przerzutowej na zachód przez Szczecin. Nie wiadomo, kto go wskazał. Zapewne jeden z aresztowanych wcześniej współpracowników. Na pewno już wcześniej jego grupa była inwigilowana przez konfidenta mieszkającego przez pewien czas z bliskim współpracownikiem rotmistrza. Uderzenie było nagłe. Kolejnych członków siatki aresztowano dzień po dniu. Po rotmistrza bezpieka przyszła 8 maja. Podał fałszywe dane, ale funkcjonariusze znali jego prawdziwe nazwisko. Wystarczyło kilka dni, by większość jego współpracowników trafiła za kraty, a tam czekał na nich jeden z największych komunistycznych oprawców, płk Józef Różański, dyrektor Departamentu Śledczego MBP, który nadzorował śledztwo.

Lektor:

Ty masz u mnie dwa wyroki śmierci. Ciebie nic nie uratuje. Przyjdą, wyprowadzą, pier... ci w łeb i to będzie taka zwykła ludzka śmierć.

Prowadzący:

- mówił do Tadeusza Płużańskiego, jednego z najbliższych współpracowników Pileckiego. Przez pół roku trwały wielogodzinne przesłuchania. Chodziło o udowodnienie zarzutu szpiegostwa oraz przygotowań do zamachów na funkcjonariuszy bezpieki.

Lektor:

Po przeżyciach w Oświęcimiu nie umiałbym nikogo zamordować.

Prowadzący:

- odpierał Pilecki. Ten drugi zarzut w bezpośrednim liście do Różańskiego na pewno był torturowany. Podczas jednego z widzeń powiedział żonie:

Lektor:

Mnie tutaj wykończyli. Oświęcim to była igraszka.

Prowadzący:

Potwierdzają to relacje innych.

Lektor:

Ksiądz Czajkowski opowiadał nam, że ojciec nie był w stanie podnosić głowy, miał połamane obojczyki, ręce zwisały mu bezwładnie wzdłuż ciała. Ksiądz twierdził, że żyje dzięki ojcu, który nie chciał przeciwko niemu świadczyć.

Prowadzący:

- pisała córka Pileckiego, Zofia. Jej matka zapamiętała natomiast, że podczas pożegnania po procesie mąż miał wyrwane paznokcie u rąk. Pilecki przyznał się do części zarzutów. Wskazał m.in. miejsce ukrycia obszernej relacji na temat pracy konspiracyjnej w Oświęcimiu. Różański raportów rotmistrza nie dopuścił do akt procesu. Szpieg i wróg nie mógł być jednocześnie wojennym bohaterem. Śledztwo wobec Pileckiego i siedmiorga jego najbliższych współpracowników zostało ostatecznie zakończone 10 grudnia 1947 roku. Głównym zarzutem było szpiegostwo. Już wcześniej jednak osądzono i skazano część członków organizacji. Zapadło sześć wyroków śmierci, z których wykonano trzy, pozostałe zamieniono na dożywocie. Inni otrzymali kary kilkuletniego więzienia. Spektakl polityczny. Spektakl wyreżyserowany przez bezpiekę. Gazety grzmiały tytułami.

Lektor:

Proces szpiegowskiej grupy Andersa.

Prowadzący:

Władze od początku planowały zrobienie pokazowego politycznego procesu. Rozpoczął się on 3 marca 1948 roku. Rozprawa była jawna, tylko jej fragmenty odbywały się za zamkniętymi drzwiami.

Lektor:

Oto przestępcy, którzy zasłużyli na największe potępienie oraz pogardę i najsurowsze wyroki.

Prowadzący:

- wołał prokurator. Podczas przerw między rozprawami możliwe były krótkie widzenia oskarżonych z bliskimi. Pilecki był u kresu sił.

Lektor:

Czuję się już bardzo zmęczony i chcę szybkiego zakończenia.

Prowadzący:

- powiedział podczas jednego ze spotkań z rodziną. W ostatnim słowie rotmistrz zaznaczył:

Lektor:

Nie byłem rezydentem, a tylko polskim oficerem. Wykonywałem tylko rozkazy aż do chwili aresztowania mnie. Nie miałem przeświadczenia, że dopuszczam się szpiegostwa i przy ferowaniu wyroku proszę o wzięcie tego pod uwagę.

Prowadzący:

Wyrok był już wydany i żadne słowa czy dowody nie mogły go zmienić. 15 marca 1948 roku Pilecki, Szelągowska i Płużański zostali skazani na śmierć.

Lektor:

Sąd uznał, że ani chlubna przeszłość oskarżonego Pileckiego z pierwszego okresu okupacji, ani przeszłość oskarżonego Płużańskiego i jego młody wiek, ani też jakiekolwiek uczucie Szelągowskiej w stosunku do oskarżonego Pileckiego nie są w stanie złagodzić ogromu dokonanych na szkodę najżywotniejszych interesów państwa zbrodni.

Prowadzący:

Warto dodać, że słowo „chlubna” zostało później zamazane. Ostatecznie Płużańskiemu i Szelągowskiej kary zamieniono na dożywocie. Tylko wobec Pileckiego Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. 25 maja 1948 r. Pilecki po raz ostatni został wyprowadzony z celi.

Lektor:

Miał usta zawiązane białą opaską. Prowadziło go pod ręce dwóch strażników. Ledwie dotykał stopami ziemi i nie wiem, czy był wtedy przytomny. Sprawiał wrażenie zupełnie omdlałego. A potem salwa.

Prowadzący:

- wspominał jeden z więźniów. Rotmistrz Pilecki najprawdopodobniej zginął od strzału w tył głowy.

Lektor:

Wyrok względem Pileckiego został wykonany przez rozstrzelanie. Ciało należy pochować.

Prowadzący:

- czytamy w piśmie wiceprokuratora do naczelnika więzienia. Najbliżsi nie otrzymali informacji o śmierci. Nie wiadomo też, gdzie pogrzebano ciało rotmistrza.

Prowadzący:

Nim zakończymy naszą opowieść o Pileckim, spróbujmy podsumować jego życie i działalność. Znów posłuchajmy Karola Madaja, dyrektora Instytutu Pileckiego.

Karol Madaj:

Trudno jest ująć tę postać tak w kilku zdaniach. Podsumować, bo jest tak złożona. I te losy są tak bogate, tak od tego urodzenia na dalekiej północy Rosji, przez pracę konspiracyjną w harcerstwie, po walki w obronie granic w czasie wojny polsko-bolszewickiej. W II RP on był tym rolnikiem, ziemianinem, farmerem. To było jego życie, głównie życie z przyrodą. I kiedy on nawet potem, po ucieczce z Auschwitz, pisze list do swoich dzieci. To jest takie charakterystyczne. Człowiek, który przeżył trzy lata w Auschwitz, pisze do swoich dzieci, że ja również bardzo lubię każdego robaczka, żuczka, groszek, fasolkę, wszystko, co żyje. Dlatego tak jest mi bardzo przyjemnie, że w was, dzieciach moich, widzę te same cechy. Człowiek, który doświadczył tak ogromnego zła, potem zwraca uwagę na tak małe dobro. To było to, co on kochał. Polska, niepodległa Polska, pozwalała się rozwijać nie tylko roślinom, ale też i jego dzieciom, jego żonie i jemu samemu. I on dlatego walczył.

On nie walczył po prostu dlatego, że lubił walczyć, że lubił być konspiratorem, lubił być żołnierzem. Walczył o wolną Polskę, która pozwalała się rozwijać temu wszystkiemu, co on kochał. To jest z jednej strony charakterystyczne dla niego, że ta chęć walki wynika z chęci obrony tego, co jest mu drogie. I tym bardziej jest tragiczna ta postać, że potem po wojnie, kiedy on nadal robi to, co robił już wcześniej, czyli zbiera informacje, jest takim pewnego rodzaju znów sygnalistą, konspiratorem, to szczególnie nadaje takiego tragizmu to, że potem taki człowiek pełen pokoju, miłości do życia w ogóle zostaje zamordowany.

Prowadzący:

Wyrok na Pileckim to jedna z około dwóch i pół tysiąca zbrodni sądowych popełnionych przez komunistów w latach 1944-1956. W zwykłych czasach pozostałby pewnie zwykłym człowiekiem pracującym w swoim majątku, cieszącym się z tego, jak dorastają jego dzieci. Ale nie trafił na zwykłe czasy i uznał, że w tej sytuacji nie ma wyboru. Nie chciał się poddać i nie poddał się ani brutalnej przemocy, ani terrorowi obozu, głodowi czy chorobom. Co więcej okazał się prawdziwym herosem, którego nic nie potrafiło złamać. W ciągu siedmiu lat zorganizował aż cztery konspiracyjne organizacje. Trzy lata spędził w obozie śmierci, walczył w powstaniu i sprzeciwiał się niesprawiedliwego nowemu systemowi. Szczególnie gorzką ironią jest to, że to polski sąd skazał go na karę śmierci, a polski oficer przyłożył mu pistolet do głowy i strzelił. To wszystko w tym odcinku podcastu. Bardzo dziękuję za waszą uwagę. Mam nadzieję, że spotkamy się wkrótce. Do usłyszenia. Łukasz Starowieyski.