Jak leczono kiedyś? Dzieje medycyny

            [00:00] [Prowadzący] Amputacje bez znieczulenia, rutynowe upuszczanie krwi, kuracje ze rtęci i innych mikstur, będące żywym zaprzeczeniem zasady „po pierwsze nie szkodzić”. Medycyna w dawnych wiekach często za nic miała wytyczne Hipokratesa. Jaki był arsenał działań balwierzy i która z chorób była wstydliwą przypadłością komnat na Wawelu. W tym odcinku prześwietlimy karty choroby naszych władców i przybliżymy jak na polskich ziemiach wyglądała prawdziwa rewolucja w medycynie. Moim gościem będzie profesor Michał Kopczyński z Muzeum Historii Polski.

              Nazywam się Cezary Korycki i zapraszam na „1000 lat. Prześwietlenie. Inne historie Polski.”

              Część I. Królewska karta choroby.

              Panie Profesorze, zaczynamy od wstydliwego i nieco sensacyjnego wątku. Ilu polskich królów i królowych wykończył syfilis? Czy to była prawdziwa plaga epoki nowożytnej?

              [Gość] No trudno powiedzieć. To znaczy, plaga zapewne tak. Natomiast ilu? Człowiekiem takim bardzo mało, powiedziałbym, pruderyjnym jeśli chodzi o syfilis był kronikarz Marcin Bielski, który dokonał takiego można było powiedzieć, dochodzenia epidemiologicznego i wykrył pacjentkę numer 1. Jego zdaniem tą pacjentką numer 1, na ziemiach polskich oczywiście, była w roku 1495 niejaka Wojciechowa, żona Wojciecha Białego, która pojechała do Rzymu na odpust, czyli poszła z pielgrzymką inaczej, no i przyszła z Rzymu z tym syfilisem. A potem ten syfilis się rozchodził, no powiedziałbym jakoś, zupełnie dramatycznie i chyba bez kontroli, dlatego że podobno na syfilis zmarł Jan Olbracht 1501, Aleksander jego brat 1506, a nawet kardynał Fryderyk Jagiellończyk. Trudno powiedzieć czy tak rzeczywiście było, bo to był w sumie no sam początek syfilisu. On się jeszcze nie nazywał syfilisem. Dlatego że nazwa syfilis to jest 1530 rok i jest to taki włoski lekarz Girolamo Frascatoro, który drukuje poemat pod tytułem „Syfilis”. I stąd się wzięło właśnie to określenie. Natomiast chodziły najróżniejsze określenia. Chodziło to - Morbus Galicus, czyli choroba francuska. To włosi o tym mówili. Akurat trwały wojny włoskie. One się zaczęły od agresji francuskiej na Włochy w 1494 roku. I to były głównie starcia między Francuzami, a Hiszpanami. No Hiszpanie wiadomo Nowy Świat. No więc z tego Nowego Świata syfilis mógł dojść. Przez Hiszpanów przejść na Francuzów, a ponieważ Włosi bardziej nie znosili Francuzów, to nazwali to chorobą francuską. Francuzi mówili o tym „lues hispanica”, czyli choroba hiszpańska. Rosjanie mówili, że to jest „choroba polska”. No i tak każdy swojego sąsiada. A my nie. A my nie. My mówiliśmy co najwyżej… pierwsza monografia w pełni podsumowująca to co wiedziano o syfilisie 1580 rok, to jest Wojciech Oczko, który go nazwał po prostu dyskretnie „przymiot”. Tak się ten syfilis w Polsce rozpoczyna. Mógłbym powiedzieć tak, no kto mógł z całą pewnością na syfilis chorować? Jan Sobieski. Dlatego, że badanie takie, znowu dochodzenie takie epidemiologiczne, mówi tak: żoną Jana Sobieskiego była Marysieńka, a Marysieńka była pierwszą żoną Jana Sobiepana Zamoyskiego, to znaczy wnuka tego sławnego kanclerza Jana Zamoyskiego, który z całą pewnością syfilis złapał w Paryżu. Cokolwiek oznacza „z całą pewnością złapał syfilis” w połowie XVII wieku, to trzeba oczywiście tutaj zachować pewien margines. Ale historiografia tutaj to powtarza. No więc jak on to i ona, a jak ona no to i Jan Sobieski. Aczkolwiek nie miał Jan Sobieski jakichś objawów, żeby miał jakieś syfilityczne braki na skórze przynajmniej, prawda, tam gdzie to widać, czyli na skórze twarzy. Nic nie wiadomo, żeby stosowano mu jakieś zabiegi plastyczne polegające na przeszczepieniu skóry czy coś takiego. A takie już wtedy robiono, dla co bogatszych i ważniejszych ludzi. Wyglądają te rysunki – jak należy traktować, prawda, i uzupełniać te braki skóry – wyglądają te rysunki absolutnie makabrycznie. Ale można było powiedzieć to są początki w ogóle tego co dzisiaj nazywamy chirurgią estetyczną, czy chirurgią plastyczną. Z syfilisem jest problem taki, że nie wiadomo skąd on się wziął. Wiadomo, że, dzisiaj to wiemy, że podobne do krętka bladego drobnoustroje [05:00] powodują kilka chorób. To znaczy mamy 4 jakby choroby. To są: syfilis weneryczny, czyli ten najbardziej rozpowszechniony, syfilis endemiczny, poza tym jest pinta i malinica. I one wszystkie się charakteryzują takimi zmianami skórnymi. Aczkolwiek nie wszystkie się prowadzą do takich skutków jak syfilisy, czyli ten i weneryczny i endemiczny, czyli do zejścia śmiertelnego. No i jedna hipoteza taka powiedziałbym coraz częściej podzielana, ale wywodząca się, no trochę spoza historiografii, bo wywodząca się z mikrobiologii komórkowej, no to mówi tak: syfilis był zawsze. Tylko, że przechodził różne stadia i w pewnym momencie, prawda, no nasilił się. Druga hipoteza to jest ta hipoteza, którą czytamy w źródłach historycznych, czyli że przywieziony został przez Hiszpanów z Ameryki, sprzedany Francuzom w czasie wojen włoskich i rozszedł się po całej Europie. No a trzecia hipoteza, to jest taka hipoteza, która idzie śladami polskiego mikrobiologa, który też o syfilisie pisał, który się nazywał Ludwik Fleck. Jeszcze przed wojną w latach 20. i 30. opublikował takie studia z dziejów filozofii medycyny. On się zajmował na czym polega poznanie medyczne. Bo medyk ma do czynienia z ogromną ilością różnych objawów i te objawy jakoś porządkuje. I to jak porządkuje, co przyłącza jedno do drugiego przed epoką mikrobiologii i jak to jest porządkowane, to było prawda kwestią pewnego nawet nie pomysłu tego medyka, ale po prostu pewnej opinii społecznej. I ten syfilis jako pewien wytwór, powiedziałbym no, lekarzy, którzy się nim zajmowali. I nagle zwrócili uwagę, że pewne objawy są powodowane przez to. Są powodowane przez rozpustę. Przez rozpustę. I teraz jeżeli mówimy, że kardynał Jagiellończyk zmarł na syfilis, to my go oskarżamy o rozpustę. Bo trzeba zdawać sobie sprawę, że tak na ofiary dżumy patrzono z pewnym współczuciem, bo to była tragedia, na ofiary jakichś innych chorób też, trądu na przykład, a na ofiary syfilisa jak patrzymy? No to są ludzie, którzy ponoszą karę za, powiedzmy sobie, swoją rozwiązłość.

              [Prowadzący] Pojawiło się nazwisko Wojciecha Oczko, lekarza Stefana Batorego. W medycznej historii Polski jest wiele zagadek. Choćby właśnie taką była przyczyna zgonu tego okazu zdrowia jakim był Stefan Batory. Co jeszcze do dziś jest największą tajemnicą królewskich medyków?

              [Gość] Jego podejrzewano, to znaczy zrobiono badania, dlatego, że podejrzewano że Stefan Batory został otruty. Bo się wydawało, że on jest taki zdrowy i taki prawda czerstwy, a zmarł dość nagle. Z takiego sprawozdania z ostatniego właściwie tygodnia jego życia i z sekcji zwłok, sporządzonego przez dwóch lekarzy… akurat Oczko pracował dla Stefana Batorego, potem miał przerwę, bo mieszkał w Lublinie, i potem wrócił dopiero do Zygmunta III, więc Oczko nie był tutaj zamieszany w to, natomiast tam było dwóch włoskich lekarzy. Z tego opisu wynika, zarówno tej sekcji jak i tego jak Batory umierał wynika, że on jednak był dość mocno schorowany. To znaczy przewracał się, miał jakieś takie rany na nogach nie bardzo wiadomo z czego wynikające. Natomiast oni mu zrobili sekcję, wyjęli wnętrzności, oglądali organy wewnętrzne. Oczywiście to byli lekarze, którzy nie pierwszy raz robili sekcje. Sekcje już były wtedy popularne, robiono je publicznie, sprzedawano bilety. Bo byli chętni żeby to oglądać. No więc tam właściwie tak. Wszystko było mniej więcej w porządku, tylko stwierdzili, że nerki są jakieś nieprawidłowe. I stąd historiografia powtarza najczęściej, że on umarł nie z powodu jakiejś trucizny, tylko umarł po prostu z powodu choroby nerek. Ale czy to można potwierdzić? No oni powiedzieli, że nerki nie wyglądają jak u [niezrozumiałe] czyli u tego u byka, prawda, a powinny u człowieka wyglądać jak u byka ich zdaniem, a wyglądały jakoś inaczej. No i tyle możemy powiedzieć. No więc nikogo nie skazano. Oni wzajemnie obaj panowie doktorowie się podejrzewali o to, że mogli otruć. Ale to jest znowu kolejny taki schemat. Włoch wiadomo – truciciel.

              [Prowadzący] Właśnie, czy na dworach polskich magnatów i królów dużo było takich medyków cudzoziemskiego autoramentu?

              [Gość] Tak oczywiście. To znaczy mamy tutaj właściwie [10:00] kilka takich modeli zostania lekarzem. Jeden model zostania lekarzem to jest awans społeczny. I Wojciech Oczko jest takim przedstawicielem właśnie awansu społecznego pewnej grupy. I to są najczęściej mieszczanie, którzy kończą studia. To zwykle się zaczyna od Krakowa. Ale Kraków przeżywa kryzys w czasach nowożytnych. To jest XV wiek, to jest jego świetność, natomiast XVI, XVII, to jest takie… marnie się tam dzieje. W związku z tym oni jadą najczęściej do Włoch. I oczko tak zrobił zresztą. Padwa, Bolonia, sławne uniwersytety włoskie, potem był we Francji – Montpellier, to jest kolejny taki medyczny właśnie uniwersytet. No i wraca tutaj i robi karierę. I to taką... prawda, no jakby, każdy lekarz powinien leczyć ludzi, a jak leczy ludzi, to pieniądze przyjdą same. I tak jest w przypadku Wojciecha Oczko. A drugi jakby sposób to jest oczywiście ściąganie cudzoziemców. I no Włosi z racji tych wybitnych uniwersytetów, no to są specjalistami. Można byłoby ściągać pewnie jakichś Niderlandczyków, ale Włosi lepsi. Włosi katolicy, w związku z tym… Może być jakiś ewentualnie Francuz się trafi, czy coś takiego. Ale generalnie rzecz biorąc, mimo dobrego wykształcenia, no to powiedzmy sobie, to są trochę jednak pseudo-uczeni.

              [Prowadzący] Jaki był arsenał działań tych balwierzy epoki renesansu?

              [Gość] Jak Pan mówi o balwierzach, to Pan mówi o chirurgach. Balwierz to jest ten cyrulik, to jest ten, który goli, prawda. No więc oni golą, tak, ale oczywiście to są zabiegowcy. To jest pewien zresztą paradoks, że dzisiaj w świecie medycznym zabiegowcy, czyli chirurdzy wszelkiego rodzaju, to są ci, którzy mają najwyższy prestiż. Najwyższy prestiż, pewnie najwyższe pieniądze, tego nie wiem. Ale oni się wywodzą z tej grupy, która była gorsza. Z tej grupy, która nie była tak naprawdę wykształcona. I w Anglii do dzisiaj jest taka sytuacja, że - to mi opowiadał urolog znajomy - że tam byli tak doktor, doktor, doktor taki i inny, natomiast główny facet od zabiegowych miał tytuł mister. Jednak nie doktor, tylko mister. Chociaż on miał oczywiście doktorat, ale tradycyjny ten taki… No to tak. Weźmy sobie najwybitniejszych jeśli chodzi o to, co oni tam, czym się posługują. No to w XVI wieku największą postacią jest Ambroży Pare. To jest Francuz, który się wywodzi z bardzo biednej rodziny. Nigdy się specjalnie nie miał okazji uczyć, bo nie miał na to pieniędzy. Ale balwierzem był jego brat i on od tego brata tam się trochę nauczył. Stał się jednym z największych w ogóle w dziejach medycyny chirurgów. Dlatego że zauważył taką dziwną rzecz. Znowu wracamy do wojen włoskich. Masa ofiar na polu bitwy. Przychodzą chirurdzy, robią amputacje, no bo co mogą zrobić. Są mistrzami amputacji. Bo to jest amputacja, która jest robiona bez znieczulenia. To jest operacja, gdzie samo cięcie nie może trwać dłużej niż minutę. No czyli to jest prawie mistrzostwo, bo to piły trzeba użyć, prawda tego, potem tę ranę jakoś zaopatrzyć. No i co się robi? Zaopatrzy się tę ranę, obetnie się kość i trzeba gorącym olejem polać. Bo to podobno, szczególnie przy ranach postrzałowych, żeby nie było zatrucia organizmu, to trzeba to oprawić gorącym olejem. Większość oczywiście umiera po tym gorącym oleju. Ambroży Pare nie przewidział, że będzie aż tyle ofiar na polu bitwy, i w związku z tym nie miał tyle tego gorącego oleju, więc na szybko przygotował nieugotowaną tylko zimną taką maść, w której wymieszał olejek różany, coś tam jeszcze i terpentynę. Następnego dnia zauważył, że o ile ci opatrzeni według wszelkich zasad medycznych, czyli gorącym olejem prawie wszyscy poumierali, o tyle ci od tej terpentyny wcale nie. I to była wielka rewolucja. Oczywiście nie olejek różany tam pomógł, olejek różany – tylko ładniej pachniało. Natomiast pomogła terpentyna, która ma bakteriobójcze… on o bakteriach nic nie wiedział. To jest to co ma. Ambroży Pare ma jeszcze inny przyrząd. Mianowicie ma taki mały skalpel kieszonkowy. Mały skalpel kieszonkowy służy do nacinania dziąseł dzieciom. Ponieważ dzieci ząbkują i wiele dzieci w ogóle umiera, prawda. I jedną z przyczyn zgonów, prawdopodobnie, ówczesna medycyna mówi, jest ząbkowanie. No więc, żeby im wspomóc to ząbkowanie to nacinał dziąsła. To nacinanie dziąseł trwało prawie do końca XIX wieku [15:00]. Była zresztą wielka dyskusja czy to przypadkiem nie jest jakieś barbarzyństwo. Może lepiej jakąś maść dać po prostu. I już, niech się te zęby prawda wytego… Ale to jest kolejne narzędzie Ambrożego Pare. No każdy chirurg oczywiście ma specjalny nożyk do puszczania krwi. Bo puszczanie krwi jest podstawową metodą działania medycznego. Jak wiadomo od Hipokratesa, w teorii humoralnej, prawda, są te 4 humory w ciele ludzkim – żółć, flegma, czarna żółć i krew. I one powinny być w pewnej równowadze. Jeżeli nie są w tej pewnej równowadze, jak ktoś jest chory to znaczy, że nie są w równowadze, to trzeba krew puścić. Najlepiej koło miejsca, które boli. Nie w samym miejscu, które boli, tylko obok tego miejsca. I puszczali ogromne ilości krwi. Muszę przyznać, że to było działanie no wręcz zabójcze. Dzisiaj też czasami się puszcza krew. Przy następujących chorobach – hemochromatozie, czerwienicy prawdziwej, porfirii. Więc nie są to jakieś choroby częste. A w tamtych czasach puszczano krew przy każdej okazji, a czasem w ogóle tak prewencyjnie, tak po prostu. Dla poprawienia ogólnego zdrowia. No więc to naprawdę do Josepha Listera, do lat 60. XIX wieku, to byli rzeźnicy. I jeszcze bez tego znieczulenia oczywiście. Znieczulenie przynieśli stomatolodzy amerykańscy. Dlatego, że normalna opinia chirurgów do pierwszej połowy XIX wieku była taka – jak jest chirurgia, to musi być ból. I takim narzędziem, widziałem, to było przerażające, w Londynie szpital św. Tomasza, tam zachowała się sala operacyjna taka XVIII wieczna i było trochę tych narzędzi chirurgicznych. I najbardziej przerażającym narzędziem to była laska. Chirurg nosił laskę ze sobą. I tę laskę wkładał pacjentowi podczas operacji w usta. Żeby nie przegryzł sobie języka jak będzie krzyczał. I ta laska była z takimi śladami nadgryzień. To był najbardziej przerażający z tych obiektów. Obok tego była oczywiście miska, w której chirurg mył ręce. Po zabiegu, nie przed. I taki czerwony płaszcz, który zakładał, no po to, żeby się nie brudził, żeby go nie trzeba było prać bez przerwy, prawda. No więc tak to mniej więcej wygląda. Do wymyślenia przez stomatologów… stomatolodzy są zawsze bardziej skomercjalizowani, w związku z tym rywalizując o klienta zachęcali tym, że robią te wyrywania zębów w sposób bezbolesny. I tak Horace Wells i William Morton. To jest dwóch takich w pierwszej połowie XIX wieku amerykańskich stomatologów, którzy zaczęli stosować znieczulenie, Morton nawet eter. I to dość szybko przeszło do Anglii. I angielscy chirurdzy przerzucili się na to od 1848 roku. I nagle się okazało, że operacja nie musi trwać minutę, może trwać godzinami. Może na początku przesadzam z tymi godzinami. Ale w każdym razie nie trzeba w minutę robić, a poza tym no można otworzyć brzuch przeżyciowo, a nie tylko na sekcji zwłok. No i w ogóle można coś tam w środku naprawiać, o czym wcześniej no to w ogóle było po prostu nie do pomyślenia. No i Joseph Lister, który jak mówiłem w 60. latach XIX wieku, po lekturze prac Pasteura o fermentacji, zdał sobie sprawę, że trzeba wprowadzać zasady, on to nazywał, leczenie antyseptyczne. To znaczy myć ręce przed. Myć ręce w kwasie karbolowym. Stosować nie jakieś podejrzane maści do prawda opatrywania po amputacjach tylko właśnie specjalne opatrunki, też oparte najpierw na karbolu, bakteriobójczym. No i nagle się okazało, że śmiertelność pooperacyjna z 80 % się zmniejszyła do procentów tylko 15.

              [Prowadzący] O XIX wieku jeszcze za chwilkę porozmawiamy, ale w tym czasie stosowano jeszcze w medycynie takie panaceum staropolskie czyli…

              [Gość] Teriak, to jest bardzo skomplikowana maść złożona w najbardziej skomplikowanej wersji z 65 składników, która była wynaleziona podobno w starożytności. Mitrydates, król, sam się truł, a potem tym teriakiem się odtruwał. Bo to było na odtrucie. Niektóre składniki to są takie jak mirra, cynamon, waleriana, szafran, agar, imbir, terpentyna (to jedyne działa), [20:00] ziele angielskie, proszek z krokodyla, do tego wino białe, a to wszystko trzeba tak mieszać, mieszać, mieszać, mieszać, żeby nabrało takiej konsystencji jak mają na przykład powidła. Im więcej składników tym drożej to kosztuje. Stosuje się na wszystko. Leczy wszystko. Ja zajrzałem przed naszą rozmową do internetu szukając trochę tych „auracure”, bo to wiadomo w internecie można kupić wszystko. Teriaku nie oferowali, ale oferowali mumio. Mumio to jest łzy skalne. Też nie wiadomo co. To znaczy to jest jakieś takie dawne, dawne rośliny przemacerowane, które się podobno zbiera i podobno leczą absolutnie wszystkich i na wszystko. W związku z tym jeżeli chcecie Państwo wszystkich i na wszystko, można sobie kupić mumio. Naprawdę nie zalecam. Bo to jest od starożytności te łzy skalne i mumio jest popularne. Nikomu jeszcze w niczym nie pomogło. No za wyjątkiem poprawienia samopoczucia. Równie dobrze można by było wziąć róg jednorożca, marcepan, a jakże, można kupić w sklepie, podobno też leczy wszystko, no i mandragora. Ale mandragora do zastosowania nie jest taka prosta, ponieważ mandragora musi być hodowana pod szubienicą. Żeby prawda tam wisielec nad nią wisiał. A poza tym trzeba ją umiejętnie wyrwać, bo trzeba przywiązać taką linkę w odpowiednim miejscu, a drugi koniec tej linki przywiązać do czarnego psa, którego się głodzi przez dwa dni, należy go podrażnić trochę mięsem i on wtedy to wyrwie. I wtedy mandragora zadziała. Naprawdę dużo lepsze, dużo prostsze są najbardziej nawet skomplikowane współczesne substancje syntetyczne czy też leki biotechnologiczne. Naprawdę.

              [Prowadzący] Część II. Największy przełom w dziejach medycyny.

              Zostawiamy staropolskie mikstury. XIX wiek to był czas prawdziwej rewolucji jeśli chodzi o nauki medyczne. I jednym z najwybitniejszych naukowców z tej dziedziny był Józef Dietl. Co powinniśmy wiedzieć o wybitnym rektorze Uniwersytetu Jagiellońskiego?

              [Gość] Ja bym powiedział tak, że w XIX wieku dokonała się cała seria różnych rewolucji medycznych. I to naprawdę. To nie jest tak, że doszło do jakiegoś przełomu, a potem ludzie w tym przełomie coś tam rozbudowywali. Była cała seria różnych. Zaczęło się od takiej powiedziałbym negatywnej rewolucji. To znaczy zdano sobie sprawę, kiedy na początku XIX wieku lekarze zaczęli badać przeżyciowo swoich pacjentów, czyli zaczęli ich osłuchiwać i obstukiwać, no to się okazało, że wszystkie te terapie, które były dotąd są absolutnie nieskuteczne. Końskie dawki leków na wątrobę nie powodują, prawda, że ta wątroba jest lepsza. Ona jest jeszcze gorsza. No więc nastąpiło takie odejście, takie przekonanie o absolutnej nieskuteczności tego, co się z tymi pacjentami robi. Teraz było kilka dróg wyjścia. Jedna to było w ogóle odejście od tradycyjnej medycyny, pójście w jakieś takie drogi, prawda, no powiedzmy sobie manowce medycyny. Druga droga była taka, i tu dochodzimy do Dietla, jak to twierdziła nowa szkoła wiedeńska. Dietl jest jedną z głównych postaci tzw. nowej szkoły wiedeńskiej. Mianowicie odrzucić to wszystko, co było dotąd i oprzeć medycynę na wiedzy o anatomii, o anatomii patologicznej. To są 3 postaci. Jedną jest właśnie działający w Wiedniu, to jest połowa, tak zbliża się, lata 40. XIX wieku i to jest Józef Dietl, Rokitański i Szkoda – dwóch Czechów. I oni tworzą podwaliny pod tą nową szkołę wiedeńską. Dietl wywodził się z bardzo zresztą ubogiej rodziny niemieckiej. To znaczy matka była Polka. Ojciec był Austriakiem. Pracował jako taki bardzo drobny urzędnik. Miał masę dzieci jak to w tamtych czasach i zmarł jeszcze wcześnie. W związku z tym Dietl się uczył w szkołach, sam jak pisał we wspomnieniach, to właściwie nie chciało mu się uczyć, ale bardzo tak współczuł matce, która ich wychowywała. I ponieważ ona kazała mu się uczyć, to on się zaczął uczyć no i był prymusem. Na studia, najpierw studiował we Lwowie filozofię, potem poszedł na studia medyczne, nie było gdzie, no to poszedł do Wiednia. I tutaj wcale nie robił od początku kariery naukowej. [25:00] To znaczy on pracował w różnych miejscach, był między innymi lekarzem policyjnym. I opublikował taką rozprawę, to już po doktoracie, on kończył studia z doktoratem, tak jak wielu medyków wtedy, taką książkę, to się nazywało „Praktyczne obserwacje dotyczące chorób w dystrykcie policyjnym Wieden.”  Tutaj opisywał rożne przypadki, opisywał właśnie jak one są różne od tego co medycyna dotychczasowa by powiedziała. Więc mówi tak: trzeba się oprzeć na empirii, trzeba się oprzeć na patologii i trzeba bardzo ostrożnie podchodzić do różnego rodzaju terapii. Można było powiedzieć, no co to znaczy sceptycyzm wobec terapii? W 1849 roku wydał książkę, to wszystko publikuje po niemiecku, zresztą po polsku nie bardzo umiał mówić, publikuje „Traktat o puszczaniu krwi”. I w tym „Traktacie o puszczaniu krwi”, podstawowej metodzie medycznej, i to jest oszustwo. To tak naprawdę nic nie leczy, a tylko szkodzi. Potem publikuje też już będąc w Krakowie, kiedy dostał katedrę, w 1850 roku dostał katedrę w Krakowie, uczył po niemiecku, bo językiem wykładowym był niemiecki, ale uczył się polskiego, publikuje taką książkę o kołtunie polskim. Kołtun polski – i mówi: to nie jest żadna choroba. To jest po prostu zwykły, głupi przesąd. Ani nie jest powodowany przez chorobę, ani nie chroni przed żadnymi chorobami, jest po prostu przesądem, należy to zwalczać. Na takiej bazie, prawda, nie medycznej tylko takiej bazie obyczajowej. Tak jak powiedziałem, uczy się po polsku, zaczyna mówić po polsku i w pewnym momencie zaczyna się domagać języka polskiego jako wykładowego na uniwersytecie. On jest rektorem, zresztą zostaje rektorem w Krakowie. Władze wiedeńskie, to władze wiedeńskie decydowały, nie było żadnych wyborów, władze wiedeńskie uważały, że jak mianują takiego Austriaka co z trudem mówi po polsku, a jest jednak bardzo znanym, uznanym lekarzem, no to będzie wszystko tak jak powinno być, czyli po niemiecku. A on się domaga, żeby było po polsku. To prowadzi, ten konflikt wokół tego, a trzeba zdawać sobie sprawę: jest 1859 rok, jest klęska Austrii w wojnie z Francją, to prowadzi do zjednoczenia Włoch, Austria jest osłabiona i Franciszek Józef cesarz zdaje sobie sprawę, że musi wobec tych narodowości pójść na jakieś ustępstwa. Mianuje ministrem spraw wewnętrznych, czyli pierwszym ministrem mianuje hrabiego Agenora Gołuchowskiego. Gołuchowski jak się dowiedział o tym, że ma być ministrem mówi: „ależ Najjaśniejszy Panie, przecież ja jestem Polakiem!”, na co mu Franciszek Józef rozbrajająco mówi „Ależ Polacy to moi najwierniejsi poddani!”. Zmienia się klimat. No i oczywiście ten świat uniwersytecki z Dietlem na czele mówi: Polski ma być językiem wykładowym, także na medycynie. Właściwie tak. To jeszcze nie jest ten przełom, który miał miejsce po utworzeniu Austro-Węgier, po klęsce Austrii w wojnie z Prusami. No więc jest jeszcze walka wewnętrzna. Gołuchowski przez rok jest ministrem spraw wewnętrznych. Potem przychodzi Niemiec – Schmerling, więc usiłuje te reformy cofnąć, albo je ograniczyć. No i w 1865 roku dochodzi do konfliktu, który doprowadza do tego, że Dietl w ogóle zostaje usunięty na emeryturę z katedry profesora medycyny wewnętrznej w Krakowie. On wtedy przestał być lekarzem. To znaczy przestał publikować już rozprawy medyczne, ale został z kolei prezydentem Krakowa. Prezydentem Krakowa był przez 8 lat. Sam zrezygnował, z powodu no już takiego trochę steranego zdrowia. Natomiast był najwybitniejszym chyba prezydentem Krakowa. Dlatego że tak, jako lekarz: osuszenie starego koryta Wisły, początki kanalizacji, a poza tym oczywiście konik Dietla to jest oświata, przejęcie oświaty, prawda przez miasto, oświata w języku polskim, oczywiście. Ale też remont sukiennic. No cała masa różnego rodzaju zasług. Ja tutaj na pierwszy plan wysunąłem te medyczne. Bo on jednak był profesorem medycyny. No i trzeba powiedzieć jeszcze jedną rzecz, którą tu pominąłem, a trzeba powiedzieć, otóż on uchodzi za ojca polskiej balneologii. Czyli takiego, prawda, leczenia wodą, leczenia kąpielą. To było też bardzo modne w tamtych czasach. I jest pewnego rodzaju też takim objawem sceptycyzmu terapeutycznego. I on tutaj był pierwowzorem. I to on wiele uzdrowisk małopolskich naprawdę uczynił je uzdrowiskami. [30:00] Rozpropagował w tym, między innymi, Rabkę. No, a jak Rabka, to jak wiadomo, z Rabki to już widać te góry, które są takie przyciągające. Więc stąd potem Zakopane. Więc gdyby nie Dietl, to pewnie by nie było też takiego Zakopanego. Aczkolwiek jak mówię, no on tylko na Rabkę. Ale stamtąd już widać i ciągnie jak magnes.

              [Prowadzący] A jak to było z polskimi naukowcami nauk medycznych w okresie zaborów. Czy nie było im po prostu trudniej uzyskiwać nostryfikacje w zaborze pruskim i zaborze rosyjskim.

              [Gość] To znaczy powiedziałbym w ten sposób, najczęściej oni mieli studia zagraniczne. To znaczy można było oczywiście studiować w Rosji, jest paru bardzo wybitnych uczonych, którzy pokończyli studia w Rosji. Mogę wymienić Napoleona Cybulskiego, który jest jednym z ojców światowej endokrynologii. On się wywodził z Litwy, z rodziny szlacheckiej, stosunkowo ubogiej. I zaczął studia w wojskowej akademii medycznej rosyjskiej. Dlaczego w wojskowej? Dlatego, że były darmowe. Co było za pewne kontrowersyjne oczywiście, no ale inaczej nie miał szans na studia medyczne. Ale po tych studiach on się przenosi, ba już nie do Królestwa, do Krakowa. Tutaj zostaje profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Są też po studiach w Rosji, ale bardzo wielu jest po studiach za granicą. Po studiach w Niemczech, prawda. I tu nie ma problemu z uzyskaniem nostryfikacji. No oczywiście w Warszawie też istniała Akademia Medyko-Chirurgiczna. Ona musiała istnieć, musiała jakichś lekarzy kształcić, oni byli potrzebni. Nawet władze sobie z tego zdawały sprawę, że oni są po prostu potrzebni, no. Mogło nie być uniwersytetu, ale taka Akademia Medyko-Chirurgiczna jednak istnieć musiała.

              [Prowadzący] A kiedy i gdzie w okresie zaborów następuje taka zmiana jakościowa związana z poprawą kondycji zdrowotnej mieszkańców w XIX wieku?

              [Gość] To znaczy w XIX wieku, myślę że przełomem jest… to jednak przełomem nie jest medycyna, przełomem jest poprawienie takiego standardu życia. To jest rzecz najważniejsza i to widać no chociażby po posturze ludzi. Po tym jaką oni mają na przykład wysokość ciała. Są lepiej odżywieni. I to się zaczyna już począwszy, we wszystkich częściach ziem polskich, począwszy od lat 60. XIX wieku, wraz z tym jak się kończy taki okres tych takich przednówków głodowych i kończą się wielkie nieurodzaje. Nieurodzajom towarzyszyły różnego rodzaju choroby. Ludzie są lepiej odżywieni, no to mniej łatwo padają ofiarami chorób. I to niezależnie od reform agrarnych, które mają miejsce, bo one mają miejsce w poszczególnych zaborach w różnych latach, no to lata 60. wyraźnie we wszystkich trzech zaborach pokazują ten skok do góry. Więc myślę, że to jest pierwsza rzecz. To jest rzecz najważniejsza. Natomiast no później się oczywiście pojawiają działania zmierzające też do poprawy takiej opieki medycznej. Ale trzeba sobie zdawać sprawę, że ta XIX wieczna medycyna, mogła działać tylko tymi metodami takimi propagowania higieny na przykład. Bardzo trudno było i to się nie udało ostatecznie w Królestwie Polskim wprowadzić powszechne szczepienia przeciwko ospie. Nie było. Były szczepienia, ale były właściwie robione na zasadzie takiej, że lekarze sami, prawda, tak naprawdę finansują to sami. Jak można było finansować samemu? No Odo Bujwid na przykład założył hodowlę krów. Po to, żeby były cielaki, z których się pobierało ospę, ospę krowią, bo to z cielaka trzeba, a nie ze starej krowy, bo stara krowa może być jeszcze na coś chora, prawda. I żeby to wszczepiać dzieciom. Ale to nie mogło być powszechne, no bo to było finansowane przez albo działalność charytatywną, no bo za szczepienia się nie brało pieniędzy. Praktyka medyczna, XIX-wieczna, wygląda tak jak Józef Polak w dzienniku opisuje. Otóż on się kiedyś wynajął jako młody lekarz niemający etatu szpitalnego, wynajął się, żeby za Tytusa Chałubińskiego przyjmować pacjentów. Chałubiński pojechał do Zakopanego. Polak pisze w ten sposób, w dzienniku, dziennik pisze dla siebie, jest absolutnie, brutalnie szczery w tym co pisze. O Chałubińskim pisze „stary”. „Stary zwariował. Pół roku siedzi w [35:00] Zakopanem. Ja przejąłem jego praktykę. Wszyscy pacjenci oczywiście poszli do innych uznanych lekarzy. Mnie pozostali tylko biedni.” A wygląda to tak, że przyjmuje jednego biednego za drugim. A leży na stole taka tam, prawda, talerz, żeby rzucali na ofiarę. Po całym dniu przyjmowania zebrało się 50 kopiejek. No więc to życie lekarza nie było takie proste. Co było wyjściem dla lekarza. Dla lekarza wyjściem było paradoksalnie udać się na prowincję. Tam miał mieszkanie zwykle u aptekarza. No bo to wiadomo, lekarz jest pomocnikiem aptekarza. Nie chcę być tutaj złośliwym, ale to tak trochę do dzisiaj. Więc mieszkał u aptekarza, no i przekonywał poszczególnych chłopów, żeby brali jakieś leki od tego aptekarza. I znowu Polak opisuje, znowu z brutalną szczerością tylko dla siebie: „Kolejna wizyta na wsi, kolejny chłop padający do nóg i całujący w buty.” I trzeba go przekonywać, żeby brał leki opowiadając różne dziwne historie. Że ma wziąć lek o północy obróciwszy się najpierw dwa razy przez lewe ramię. Nie przez prawe, tylko przez lewe. No bo on jak ma wziąć zwykły lek, to dla niego to nic, ale jak zabieg magiczny to na pewno pomoże. No więc tak to wyglądało. Zmienia się systemowo dopiero w okresie II Rzeczpospolitej. Szczepienia na ospę – 1919 rok. Jak się popatrzy w dane, no to widać, że rośnie ilość przychodni medycznych. Pojawiają się ubezpieczenia zdrowotne, takie powszechne, które dotąd tylko poszczególne grupy zawodowe coś takiego miały. Natomiast tutaj tu się pojawia. No i w ogóle dokonuje się wtedy na ziemiach polskich taka zmiana modelu śmiertelności. To znaczy zaczynają znikać te zgody spowodowane wielkimi epidemiami. Tam ostatni to jest tyfus, prawda. Gruźlica się jeszcze utrzymuje na czele przyczyn zgonów. Ale w latach 30. już zaczyna być wyprzedzana przez to co znamy dzisiaj, to znaczy przez choroby serca i tam idą nowotwory w górę, oczywiście. Ale no tak. No ludzie zaczynają żyć dłużej, więc zaczynają umierać na choroby chroniczne.

              [Prowadzący] Część IIi. W walce o czystość i higienę.

              Jesteśmy u progu odzyskania niepodległości. Jak wygląda kondycja zdrowotna mieszkańców ziem polskich?

              [Gość] No wygląda bardzo fatalnie. Wygląda bardzo fatalnie, dlatego że mamy 4 lata wojny, ogromnych zniszczeń, 3 lata głodu. Tak jak mówię o tym głodzie, to mówię oczywiście o Królestwie Polskim i o tych ziemiach wschodnich. Natomiast tutaj są po prostu no fatalne. Ilość... kartkowe przydziały to jest poniżej 1000 kalorii na głowę. Inflacja jakaś zupełnie przerażająca jest. Więc właściwie znaczna część tego społeczeństwa żyje z takich kuchni, prawda, charytatywnych. Ale wcale w Galicji nie jest lepiej. Dlatego, że w Galicji są różnego rodzaju erzace. Bo też brakuje żywności. Tylko wojsko ma żywność. W zaborze pruskim jest może trochę lepiej, ale też nie najlepiej. No i do tego dochodzą tak, typowe choroby wojenne. Tyfus. Ogromna śmiertelność na tyfus na froncie wschodnim. W ogóle generalnie, ale też na ziemiach okupowanych. Do tego dochodzi jeszcze no sławna grypa hiszpanka. Także sytuacja jest absolutnie fatalna. Można było powiedzieć w ten sposób, no pierwszym takim krokiem jest wspomniana już przeze mnie uchwała sejmowa, która mówi o szczepieniu ospy. Natomiast budowa systemu ochrony zdrowia zaczyna się od… właściwie tak 23 rok, mniej więcej… hiperinflacja jeszcze jest. Wtedy się dopiero zaczyna. Zresztą w ogóle całe to państwo się zaczyna budować dopiero wtedy, bo wojna, hiperinflacja. Ale urzędy skarbowe zaczynają wtedy działać, prawda. I wtedy też zaczyna działać jakaś zorganizowana opieka medyczna. No ale trzeba zwalczyć też pewien obyczaj. Obyczajowy taki brak higieny. Tutaj postacią, której nie można pominąć jest Felicjan Sławoj Składkowski. Premier w latach 36-39, wcześniej komisaryczny prezydent Warszawy przez krótki czas, a potem minister spraw wewnętrznych. A w ogóle zaczynał od tego, że za udział w rewolucji 1905 roku musiał uciekać. Uciekł do Galicji i tam studiował medycynę. [40:00] I był lekarzem w Legionach. Zabraniał tym legionistom pić brudnej wody, żeby nie zachorowali na tyfus, jeść ulęgałek i tym podobnych. Wszyscy się z niego naśmiewali jaki to on jest higienista. Jak mówił sam Sławoj Składkowski „Jestem sam przeciwko 30 milionom.” Był rzeczywiście przeciwko 30 milionom, no bo jak jeździł jako naczelny lekarz Wojska Polskiego jeździł po najbardziej odległych garnizonach, to pierwsze co oglądał, właściwie najważniejsze co oglądał, to były toalety i gnojówki. Jak toalety i gnojówki były dobrze utrzymane, to wtedy lekarz garnizonowy mógł sobie wybrać garnizon w jakim chce być. No więc dla niektórych przeniesienie powiedzmy gdzieś tam z Nowogródka do Łodzi czy do Warszawy to była duża rzecz, dzięki Sławojowi Składkowskiemu. Ale kiedy Składkowski został ministrem spraw wewnętrznych, no to w dzienniku ministerstwa spraw wewnętrznych zaczęły się pojawiać na dużą skalę różnego rodzaju rozporządzenia dotyczące warunków higienicznych. I tak na przykład na wszystkich targowiskach miała być bieżąca woda. Nie wiem czy na wszystkich się udało. Ja pamiętam lata 90. w Polsce i naprawdę nie na wszystkich targowiskach była bieżąca woda. Więc to musiało trochę potrwać. Najsławniejszym oczywiście działaniem… to znaczy tak, jeszcze zanim najsławniejsze działanie, żeby nie traktować go tylko tak anegdotycznie, bo to wcale nie była postać anegdotyczna, to była walka z jaskrą. Ale lotnicze pogotowie ratunkowe, to jest Sławoj Składkowski, bo on je powołał wtedy będąc ministrem spraw wewnętrznych. No i oczywiście ta najsławniejsza anegdotyczna sprawa, z której nie wiem dlaczego wielu Polaków się śmieje, bo to nie ma się naprawdę z czego śmiać - to są sławojki. Czyli to nie jest to, że się chodzi za róg żeby, prawda, dokonać czynności wydalniczych, a naprawdę proszę mi wierzyć, w XVI wieku Jan Zamoyski wychodził z pałacu w Zamościu i szedł za róg, bo nie miał gdzie pójść. Może chodził do kominka też, tego nie wiem, ale w każdym razie nie miał gdzie pójść. Sławoj mówi tak: w każdej miejscowości mają być publiczne szalety. Te budki „sławojki” z tym serduszkiem takim wentylacyjnym na drzwiach. Co więcej on to kontrolował. Jeździł samochodem, objeżdżał kraj, nawet będąc premierem. To znaczy nie zawsze mu się udawało pojechać daleko, ale wieczorem potrafił wychodzić z szoferem i „to jedziemy. - no to jedziemy. Gdzie? - do Góry Kalwarii.” A w Górze Kalwarii opisuje rzecz straszną. Otóż pierwsza rzecz, jedzie zobaczyć „sławojki”. Sławojki stoją i wszystkie zamknięte na kłódkę. No więc woła burmistrza, z łóżka go wyciąga, mówi: „ - a dlaczego sławojki zamknięte na kłódkę? - a no dlatego, żeby nie paskudzili.” Prawda. Całkowite niezrozumienie. Inny przykład jest z Radzyminem. Mianowicie pojechał też w czasie takiej wyprawy, żeby sprawdzić jak łaźnia. Rozmawiał z łaziebnym, łaziebny mówi, że mało kto przychodzi do tej łaźni. No i w związku z tym wezwał burmistrza, nakazał, że rada miejska ma chodzić do łaźni. I w ogóle wstęp na posiedzenia rady miejskiej tylko za okazaniem biletu z łaźni. Po czym po jakimś czasie znowu przyjechał, zapytał łaziebnego: „ Jak jest? - Bilety kupują, ale kąpać się nie przychodzą.” W związku z tym no trzeba też pamiętać, że to jest walka, to nie tylko chodzi o pieniądze coraz większe na służbę zdrowia. Trzeba też walczyć z głupimi zachowaniami ludzkimi. I to też jest jedna z funkcji lekarzy.

              [Prowadzący] A jak wyglądały największe problemy ochrony zdrowia II Rzeczpospolitej. Pewnie pojawiały się już nowotwory, choroby cywilizacyjne...

              [Gość] No tak. Oczywiście. To są czasy kiedy dokonuje się zmiana jeśli chodzi... to się nazywa, demografowie mówią, że to jest tak zwane „przejście epidemiczne”. Na czele jako królowa pozostała gruźlica. W Ameryce to jest do początku XX wieku, gruźlica jest tak, do około 1910, jest na pierwszym miejscu. W Polsce to jest tak do lat 30. jest gruźlica na pierwszym miejscu. Natomiast później miejsce gruźlicy zajmują już takie choroby, które znamy dzisiaj, czyli choroby układu krążenia oraz niżej, z mniejszą częstotliwością, ale rosnącą, nowotwory. I one detronizują gruźlicę. I to są jeszcze czasy przed streptomycyną. Dlatego że to co jakby tych gruźlików uzdrowiło, to co pozwoliło [45:00] zwalczyć gruźlicę, przynajmniej do takiego stanu w jakim mamy dzisiaj, to są antybiotyki i to jest streptomycyna. I to są już czasy powojenne. To znaczy, ona jest wymyślona w Ameryce, wynaleziona w czasie II wojny światowej. Ale zostaje wdrożona do produkcji w latach 50. No oczywiście tutaj bardzo ważna też, bardzo ważne są inne antybiotyki. I to jest podstawa. Ale to są już czasy po II wojnie światowej. Przy czym, jak mówię, częstotliwość gruźlicy jako przyczyny zgonu zaczyna spadać już w okresie międzywojennym.

              [Prowadzący] „Prześwietlenie. Inne historie Polski.” Podcast Muzeum Historii Polski. Podcastów „1000 lat. Prześwietlenie.” wysłuchasz na Youtube, Spotify, Google Podcast, w Audiotece, a także na innych platformach podcastowych. Chcesz być na bieżąco? Subskrybuj kanał Muzeum Historii Polski.